بازار آزاد ارز در روزهای اخیر شاهد افزایش نرخ ارزهای عمده، به‌ویژه دلار، بوده است؛ این در حالی است که بانک مرکزی اعلام کرده به‌طور میانگین روزانه ۱۷۵ میلیون دلار ارز مورد نیاز واردکنندگان را تأمین می‌کند.

بررسی عوامل اثرگذار بر بازار نشان می‌دهد افزایش نرخ ارز را نمی‌توان تنها به انتظارات تورمی یا رفتارهای سفته‌بازانه نسبت داد. به گفته ناظران، هم‌زمانی فشار بر عرضه ارز و افزایش تقاضای تجاری و احتیاطی، مهم‌ترین عامل رشد نرخ‌ها در بازار آزاد است.

عوامل مؤثر بر افزایش نرخ ارز

ریسک‌های سیاسی و اقتصادی

تحولات سیاسی و افزایش نااطمینانی درباره روابط خارجی، از عواملی است که می‌تواند به‌سرعت بر بازار ارز اثر بگذارد. در چنین شرایطی، فعالان اقتصادی با احتیاط بیشتری تصمیم می‌گیرند و هرگونه ابهام درباره توافق‌ها یا تعهدات سیاسی، انتظارات بازار را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

محدودیت دسترسی به درآمدهای ارزی

تأمین نیازهای وارداتی، پرداخت تعهدات خارجی و مدیریت بازار ارز به جریان مستمر درآمدهای صادراتی، شامل درآمدهای نفتی و غیرنفتی، وابسته است. هرگونه دشواری در دریافت یا بازگشت این درآمدها می‌تواند عرضه ارز را کاهش دهد و بر نرخ‌ها فشار وارد کند.

تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که تحریم‌های بانکی و نفتی و دشواری بازگشت ارز حاصل از صادرات، از عوامل مهم اثرگذار بر بازار ارز ایران بوده‌اند. افزایش محدودیت‌های تجاری و حمل‌ونقلی نیز می‌تواند هزینه و زمان انتقال منابع ارزی را افزایش دهد.

افزایش هزینه نقل‌وانتقال ارز

محدودیت‌های بانکی و تجاری، مسیر انتقال پول میان صادرکنندگان، واردکنندگان و شرکای تجاری را پیچیده‌تر کرده است. افزایش هزینه مبادلات، طولانی‌تر شدن فرآیند انتقال ارز و بالا رفتن ریسک تجارت خارجی، هزینه تأمین ارز را افزایش می‌دهد و بخشی از این فشار در نرخ بازار آزاد منعکس می‌شود.

در این میان، کشورهای واسطه و شرکای تجاری منطقه‌ای طی سال‌های گذشته نقش مهمی در تجارت خارجی ایران داشته‌اند. بر اساس گزارش ایرنا، محدود شدن مراودات مالی و تجاری با برخی کشورها، از جمله امارات، می‌تواند دسترسی فعالان اقتصادی به ارز را دشوارتر کند؛ این ادعا نیازمند اعلام رسمی و جزئیات دقیق از سوی مراجع ذی‌ربط است.

رشد تقاضای وارداتی

تقاضا برای تأمین کالاهای اساسی، مواد اولیه، قطعات، تجهیزات و کالاهای سرمایه‌ای، نیاز پایدار اقتصاد به ارز را افزایش می‌دهد. همچنین بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده، جبران خسارت واحدهای تولیدی و تأمین نیازهای انباشته‌شده می‌تواند تقاضای وارداتی را بیشتر کند.

حتی در صورت مدیریت این تقاضا، محدودیت در دسترسی به منابع ارزی باعث می‌شود افزایش نیاز وارداتی فشار بیشتری بر بازار وارد کند.

تشدید انتظارات تورمی

در شرایط نااطمینانی اقتصادی، بخشی از فعالان اقتصادی، صاحبان سرمایه و خانوارها برای حفظ ارزش دارایی‌های خود به خرید ارز و طلا روی می‌آورند. افزایش این تقاضای احتیاطی، بدون آنکه الزاماً به نیاز واقعی تجاری مربوط باشد، می‌تواند روند صعودی نرخ ارز را تقویت کند.

جمع‌بندی وضعیت بازار ارز

برآیند تحولات اخیر نشان می‌دهد بازار آزاد ارز هم‌زمان از چند طرف تحت فشار قرار گرفته است. از یک سو، کاهش دسترسی به منابع ارزی و دشواری بازگشت درآمدهای صادراتی، عرضه را محدود کرده و از سوی دیگر، تقاضای وارداتی و تقاضای احتیاطی افزایش یافته است.

به همین دلیل، بازار ارز نسبت به اخبار سیاسی و اقتصادی حساس‌تر شده و تغییر در چشم‌انداز روابط خارجی یا مسیرهای تجارت و نقل‌وانتقال مالی می‌تواند با سرعت بیشتری در قیمت‌ها اثر بگذارد.

کنترل پایدار بازار ارز، تنها با مداخلات کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست و به تقویت درآمدهای ارزی، تسهیل بازگشت ارز صادراتی، کاهش هزینه مبادلات خارجی و مدیریت انتظارات تورمی نیاز دارد.

برنامه بانک مرکزی برای تأمین ارز چیست؟

عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، اعلام کرده است این بانک از بهمن‌ماه سال گذشته و با پیش‌بینی احتمال وقوع جنگ، برنامه‌های لازم برای تأمین ارز مورد نیاز، به‌ویژه در حوزه دارو و کالاهای اساسی، را در نظر گرفته است.

او با تأکید بر تأمین ارز مورد نیاز تولیدکنندگان گفت تا پایان سال ۲۰ میلیارد دلار ارز برای بخش صنعت اختصاص خواهد یافت. همتی همچنین فاصله نرخ ارز در بازار آزاد را موقتی دانست و تأکید کرد نوسانات کوتاه‌مدت نباید مسیر سیاست‌های ارزی را تغییر دهد.

به گفته رئیس کل بانک مرکزی، از ابتدای سال تاکنون به‌طور میانگین روزانه ۱۷۵ میلیون دلار ارز تأمین شده است؛ این رقم در مدت مشابه سال گذشته حدود ۲۰۵ میلیون دلار بوده است.