گراندهتل قزوین، از نخستین هتل‌های مدرن ایران و یکی از شاخص‌ترین بناهای به‌جامانده از دوران گذار ایران از سنت به تجدد، بیش از یک قرن است که در کنار مجموعه دولت‌خانه صفوی و قلب بافت تاریخی بخشی از هویت شهری قزوین است. این بنا پس از سال‌ها رهاشدگی و فرسایش چند سالی است که چشم‌انتظار نجات است. مرمت و بهره‌برداری آن در اوایل دهه نود به شرکت سرمایه‌گذاری میراث‌فرهنگی و گردشگری ایران (سمگا) واگذار شد، اما این واگذاری بدون نتیجه با اقاله قرارداد از سمگا پس گرفته شد. چند سال بعد بار دیگر از سوی صندوق احیای بناهای تاریخی به مزایده گذاشته شد. واگذاری گراند هتل به سرمایه‌گذار جدید در سال ۱۴۰۲ در حالی صورت گرفت که هویت سرمایه‌گذار، جزئیات طرح بهره‌برداری و برخی فعالیت‌های عمرانی در عرصه بنا و محدوده دولت‌خانه با پرسش‌ها و ابهاماتی همراه بود. روند مرمت و احیای این بنا که از اواسط دهه ۱۳۹۰ آغاز شده بود با تغییر سرمایه‌گذاران بارها دچار وقفه شد. همین وقفه‌ها در مرمت به‌تنهایی می‌تواند آسیب‌های جدی به یک بنای تاریخی وارد کند. حالا هم خبرها و تصاویر و اظهارات فعالان میراث‌فرهنگی شهر، پرسش‌های جدیدی را درباره وضعیت بنا، شکل و محدوده پیشرفت پروژه، هویت بهره‌بردار، شیوه بهره‌برداری و طرح مرمت آن مطرح می‌کنند که هنوز بی‌پاسخ است.

ابهام در واگذاری گراند هتل

فعالان میراث‌فرهنگی قزوین معتقدند بخش مهمی از ابهام‌های امروز گراند هتل، ریشه در روند واگذاری و ابهام در نحوه مرمت و بهره‌برداری و هویت سرمایه‌گذار پروژه دارد؛ موضوعی که به گفته آن‌ها از زمان واگذاری مجدد بنا تا امروز محل چالش بوده. «سمیه مراقی» فعال میراث‌فرهنگی قزوین درباره ابهامات واگذاری بنا به «پیام ما» می‌گوید: «این مجموعه در یک دوره به سمگا واگذار شد، اما این مجموعه نتوانست پروژه را پیش ببرد و قرارداد لغو شد. سمگا در آن مقطع کارهای محدودی انجام داده بود؛ پروژه در مراحل ابتدایی قرار داشت و مطالعات اولیه را انجام داده بودند. چند سال بعد بنا به سرمایه‌گذار جدید واگذار شد؛ اما از ابتدا هیچ نامی از این سرمایه‌گذار برده نشد و هیچ توضیحی درباره سابقه و پیشینه او ارائه نکردند. بارها این موضوع مطالبه شد که هویت سرمایه‌گذار موضوع محرمانه‌ای نیست؛ اعلام کنید این سرمایه‌گذار چه کسی است و قرار است چه کاری انجام دهد. از همان ابتدا، واگذاری در فضایی مبهم و همراه با پنهان‌کاری صورت گرفت. این رویه نشان می‌داد که اتفاقاتی در حال وقوع است که مسیر درستی ندارد. آقای خزعلی مدیر سابق میراث‌فرهنگی استان که اساساً منکر هرگونه واگذاری بودند و می‌گفتند بنا واگذار نشده است و ما امروز می‌بینیم که نه‌تنها بنا واگذار شده که بخشی از گاراژ اقتصاد در مجاورت بنا هم در اختیار سرمایه‌گذار گراند هتل قرار گرفته است.» او می‌گوید از نزدیک شاهد گودبرداری و پی‌کنی محدوده بنا و بالابردن اسکلت فلزی بوده است: «آنچه از شواهد برمی‌آید این است که دست‌کم دو طبقه در حال احداث است. اما هیچ‌کس پاسخگو نیست. گفته‌اند هیچ تخلفی صورت نگرفته و همه چیز قانونی است، اما هرچه جلوتر می‌رویم، نشانه‌های بیشتری ظاهر می‌شود که با این ادعاها همخوانی ندارد.» به باور او این حجم از پنهان‌کاری نمی‌تواند بی‌دلیل باشد: «هرچه پروژه جلوتر رفت، دیدیم که این نگرانی‌ها بی‌پایه نبود.» مراقی معتقد است: «حداقل کار این است که اداره کل میراث‌فرهنگی یک پاسخ قانع‌کننده ارائه کند؛ نه توضیحاتی از جنس حرف‌هایی که پیش‌تر مطرح شده است. باید یک پاسخ روشن، دقیق و اصولی داده شود، وگرنه این وضعیت تأثیر منفی قابل‌توجهی بر افکار عمومی خواهد داشت.»

به باور او مرمت گراند هتل می‌تواند برای شهر یک اتفاق مثبت و ارزشمند باشد، اما این حاشیه‌ها و ابهام‌ها باعث می‌شود اصل موضوع تحت‌الشعاع قرار بگیرد. «سعید زارع‌پور» فعال میراث‌فرهنگی قزوین که در روزهای اخیر اولین تصاویر را از وضعیت اخیر گراندهتل قزوین در اینستاگرام منتشر کرد در خصوص موضوع واگذاری پر ابهام و غیرشفاف بنا به سرمایه‌گذار به «پیام ما» می‌گوید: «مدیرکل پیشین میراث‌فرهنگی استان قزوین درباره لغو قرارداد با سمگا، تشریفات انجام‌شده، قراردادهای واگذاری و بهره‌برداری و همچنین نحوه لغو این قراردادها توضیحاتی داده بود. طبق گفته او اگر تعداد مزایده‌ها از حدنصاب مقرر عبور کند و هیچ‌کدام به نتیجه نرسد، طبق قانون امکان معرفی مستقیم بهره‌بردار از طریق ترک تشریفات وجود دارد.» به گفته زارع‌پور در همان مقطع، ظاهراً آخرین مزایده برگزار شد؛ اما باز هم کسی معرفی نشد یا اگر افرادی معرفی شدند، اقدامی از سوی آن‌ها صورت نگرفت و در نهایت مزایده از اساس باطل شد. او تأکید می‌کند: «ما نام‌هایی را شنیدیم که گفته می‌شد به‌عنوان بهره‌بردار انتخاب شده‌اند، اما همچنان ابهام وجود داشت. هرچه جست‌وجو کردیم نتوانستیم به پاسخ روشنی درباره اینکه بنا به چه شخص یا پیمانکاری واگذار شده، برسیم. سال گذشته اعلام شد که بهره‌بردار و سرمایه‌گذار پروژه فوت کرده است و همین موضوع دوباره این نگرانی را ایجاد کرد که شاید قرار باشد بنا به شخص دیگری واگذار شود. اما بعد اعلام کردند که جای نگرانی نیست؛ قرارداد با یک مجموعه منعقد شده و آن مجموعه کار را ادامه خواهد داد. اما برای ما همچنان مبهم است که دقیقاً چه شخص یا اشخاصی بهره‌بردار و سرمایه‌گذار این پروژه هستند.» زارع‌پور تأکید می‌کند در پیگیری‌هایی که انجام داده به‌صورت غیررسمی شنیده که این سرمایه‌گذار پیش‌ازاین هم پروژه‌های مشابهی را اجرا کرده و دارای سابقه و تجربه است، اما این اطلاعات غیررسمی، قابل‌استناد نیست: «حالا که اجازه بازدید از پروژه هم به کارشناسان و فعالان میراث‌فرهنگی داده نمی‌شود و درعین‌حال شفافیتی هم وجود ندارد؛ ما نمی‌دانیم دقیقاً چه اتفاقی قرار است در این بنا رخ دهد، بنا به چه شخص یا مجموعه‌ای واگذار شده و حتی نوع بهره‌برداری پیش‌بینی‌شده برای آن چیست. همه این موارد همچنان برای ما مبهم است.»

مداخلات عمرانی در گراندهتل و عرصه دولت‌خانه صفوی

باوجود سؤالات بسیاری که درباره گراند هتل وجود دارد، هنوز واکنش رسمی از سوی مسئولان صورت نگرفته است. مراقی درباره سرگذشت و وضعیت فعلی بنا با بیان اینکه کسی نمی‌داند قرار است چه کاری با بنا کنند، چون موضوع واگذاری شفاف نیست، می‌گوید: «گراند هتل در عرصه دولت‌خانه صفوی قرار دارد. این عرصه یک طرح ملی با عنوان «آزادسازی دولت‌خانه صفوی» داشت. در قالب این طرح، تعدادی از بناهایی که در دوران پهلوی در اختیار برخی ارگان‌ها، از جمله آموزش‌وپرورش، بودند خریداری و تخریب شدند. البته این بناها بخشی از معماری معاصر محسوب می‌شدند و بهتر بود که حفظ شوند. به‌هرحال، محدوده آزادسازی شد تا عرصه یکپارچه شکل بگیرد. اما در دو سال گذشته شاهد بوده‌ایم که بخشی از همان عرصه به سرمایه‌گذار گراند هتل واگذار شده تا ساخت‌وساز انجام دهد. سؤال هم همین‌جاست؛ اینکه چرا عرصه آزادسازی شده در اختیار یک بهره‌بردار قرار گرفته است؟»

زارع‌پور درباره شیوه بهره‌برداری معتقد است: «منطقی است که سرمایه‌گذار به دنبال سود باشد. اما مسئله اینجاست که این بنا یک اثر تاریخی است؛ آیا می‌توان برای ایجاد انگیزه اقتصادی، فضایی خارج از محدوده گراند هتل و عرصه یک محدوده تاریخی دیگر (دولت‌خانه صفوی) را در اختیار بهره‌بردار قرار داد تا اگر از مرمت گراند هتل درآمد کافی نداشت، در عوض بخشی از عرصه دولتخانه صفوی در اختیار داشته باشد؟ ضمن اینکه قابل‌قبول نیست که سرمایه‌گذار صرفاً به دلیل سرمایه‌گذاری در پروژه، این بنا را مطابق سلیقه شخصی خود و بدون توجه به اصالت بنا مرمت کند. چنین رویکردی مردود است و مسئولانی که بنا را واگذار کرده‌اند باید درباره آن پاسخگو باشند.»

مراقی در این زمینه تأکید می‌کند که در جبهه شمالی گراند هتل، یک بنای متعلق به دوره پهلوی وجود داشت که بخشی از آن را تخریب کردند و در ضلع شمالی همان بخش، وارد گاراژ اقتصاد شدند: «این یعنی فراتر از عرصه گراند هتل، در حال ساخت‌وساز هستند. درحالی‌که اجازه نداشتند از محدوده بنا جلوتر بیایند. درعین‌حال در خود بنا دخل و تصرف‌هایی انجام داده‌اند. تمام دیوارها را تخریب کرده‌اند و گویا قرار است دوباره بسازند. اسم این کار مرمت نیست.»

سعید زارع‌پور در خصوص محصور کردن بنا و دامن‌زدن به ابهامات درباره اتفاقی که برای گراندهتل در حال وقوع است، می‌گوید: «پس از واگذاری، سراسر نمای بیرونی گراند هتل پوشانده شد. بخش پایینی بنا که از سمت خیابان پیغمبری دیده می‌شد شامل مغازه‌ها و ورودی هتل بود و در طبقه بالاتر هم ایوان قرار داشت. قسمت پایینی ایوان که دارای پایه‌های چوبی بود با حصار فلزی پوشانده شد. اما بخش بالایی که شامل پنجره‌ها و درهای اتاق‌ها بود همچنان از خیابان دیده می‌شد. زمانی که واگذاری به سرمایه‌گذار جدید انجام شد، بخش بالایی هم پوشانده شد و اصلاً مشخص نبود در داخل بنا چه اتفاقی می‌افتد. علاوه بر این، فضاهای مجاور گراند هتل، به‌ویژه ضلع شمالی، با حصار فلزی پوشانده شد. در واقع، بنایی تاریخی که از سه جهت قابل‌مشاهده بود، داخل یک جعبه فلزی محصور شد تا هیچ‌چیز از بیرون قابل‌مشاهده نباشد.» اما نکته قابل تأملی که زارع‌پور به آن اشاره می‌کند این است که از روزنه‌های کوچک روی این حصار می‌شود تا حدودی وضعیت داخل آن را مشاهده کرد: «در عرصه دولت‌خانه صفوی که لازم است پیش از هر پروژه‌ای کاوش‌های باستان‌شناسی در آن انجام شود، عملیات گودبرداری، پی‌ریزی سیمانی و نصب اسکلت فلزی انجام شده است. هم‌زمان با بالارفتن این اسکلت فلزی هم ارتفاع حصارهای فلزی بیشتر و بیشتر می‌شود.»

زارع‌پور می‌گوید: «گویا قرار است روزی از پروژه رونمایی شود؛ زمانی که دیگر کار از کار گذشته باشد. اما آنچه امروز دیده می‌شود، به‌روشنی نشان می‌دهد که در این بنا اتفاقاتی نگران‌کننده در حال وقوع است.» او به تصویری که چندی پیش منتشر شد اشاره می‌کند که وضعیت بنا را بدون حصار نشان می‌داد: «تصویری از نمای مشرف به خیابان منتشر شد که ظاهراً در آن روز، این پوشش فلزی به هر دلیلی برداشته شده بود. در آن تصویر مشخص بود که تمام درها و پنجره‌های قدیمی و چوبی از جای خود کنده شده‌اند. از طرفی مصالح و تجهیزاتی در محل مورداستفاده قرار می‌گیرد که به نظر می‌رسد اصالت بنا را تهدید می‌کند. پایه‌های چوبی بالکن‌ها، که از شاخصه‌های اصلی این بنا و بخشی از هویت نمای بیرونی آن بودند، از بین رفته‌اند. ایوان تخریب شده و باتوجه‌به فضای کارگاهی پروژه این احتمال وجود دارد که با مصالح جدید بازسازی شود.» گراند هتل برای مردم قزوین بنایی ارزشمند و محترم است. آنها با این بنای تاریخی خاطره دارند. این عمارت پیش از آنکه محصورش کنند، در یکی از گذرهای مهم و تاریخی شهر جزوی از هویت بصری شهر محسوب می‌شد. بنایی که حالا افرادی ناشناس در فضایی غیرشفاف برایش تصمیم می‌گیرند.

مردم شهر حتی نمی‌دانند بعد از برداشتن این حصار باید منتظر چه چیزی باشند و قرار است چه اتفاقی برای هتل تاریخی شهر بیفتد؟ حصاری که همپای اسکلت فلزی بنا بالا می‌رود، حصاری است که میان شفافیت و ابهام در حفاظت از یک بنای تاریخی ثبت ملی قد علم می‌کند. ضمن اینکه نامشخص بودن هویت سرمایه‌گذار، آن هم برای بنایی ثبت ملی شده، یک پنهان‌کاری ساده نیست؛ یک نقص در سازوکار واگذاری بناهای تاریخی به سرمایه‌گذار است. باید پرسید وقتی در پروژه مرمت و احیا یک بنای تاریخی، هویت سرمایه‌گذار یا بهره‌بردار و چگونگی مرمت بنا شفاف نیست، مسئولیت پاسخگویی در قبال تبعات احتمالی اجرای چنین پروژه‌ای به عهده چه کسی است؟ سرمایه‌گذار گراند هتل کیست که نهاد ناظر درباره عملکرد او سکوت کرده و خود هم حاضر نیست به افکار عمومی پاسخگو باشد؟