تالاب‌ها آبگیری شدند، اما احیا نه! | پیام ما

«در ماه‌های اخیر مدیران محیط‌زیست بارها درباره احیای دریاچه‌ها و تالاب‌ها صحبت کرده‌اند. اما به نظر می‌رسد در بسیاری موارد بیش از آنکه با «احیا» مواجه باشیم، با «آبگیری» روبه‌رو بوده‌ایم. شما چه اقدامی برای احیای تالاب‌ها انجام داده‌اید که به چند تالاب محدود شده و تالاب بختگان همچنان خشک است؟ در اردیبهشت‌ماه سال جاری آب رهاسازی‌شده از سد درودزن به این تالاب نرسید و عملاً تنها سهم بخش کشاورزی تأمین شد.» این پرسش خبرنگار «پیام ما» در نشست خبری «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست بود. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در پاسخ به این پرسش گفت: «اقداماتی برای احیای برخی تالاب‌ها و مدیریت زیست‌بومی آن‌ها انجام شده است. درباره دریاچه ارومیه نیز اقداماتی صورت‌گرفته، اما باید تأکید کنم که از منظر اکولوژیک هنوز نمی‌توان گفت احیا اتفاق افتاده است. بخشی از وضعیت فعلی حاصل اقدامات اجرایی و بخشی دیگر ناشی از بارش‌های مناسب بوده است.» معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز در این باره گفت: «درباره وضعیت تالاب‌های کشور باید گفت که در سال آبی منتهی به ۱۴۰۵، در مقایسه با سال قبل، با خشکسالی شدیدی در حوضه‌های آبریز مواجه بودیم که باعث شد بسیاری از تالاب‌ها از نظر تأمین منابع آبی آسیب جدی ببینند. در پاییز سال آبی جدید که از مهر ۱۴۰۴ آغاز شد نیز بارندگی قابل‌توجهی نداشتیم و بارش‌ها عمدتاً از زمستان ۱۴۰۴ آغاز شد و اوج آن در فروردین ۱۴۰۵ بود.» به گفته «احمدرضا لاهیجان زاده»، بسیاری از تالاب‌ها از طریق سیلاب‌ها آبگیری می‌شوند. او افزود: «بارش‌های اسفند و فروردین موجب وقوع سیلاب‌هایی شد که حجم قابل‌توجهی آب را وارد تالاب‌ها کرد و در نتیجه، مجموعه‌ای از تالاب‌ها شرایط نسبتاً مناسبی پیدا کردند. البته تالاب‌هایی مانند گاوخونی، بختگان و پریشان نتوانستند آبگیری شوند، اما سایر تالاب‌ها یا آبگیری شدند یا دست‌کم بخش‌هایی از پهنه آن‌ها مرطوب شد.» معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به اینکه برنامه‌هایی که سازمان حفاظت محیط‌زیست برای احیای تالاب‌ها دنبال کرده، به پیش‌ازاین بارندگی‌ها بازمی‌گردد. اضافه کرد: «ما تالاب‌هایی را که به دلیل رسوب‌گذاری، توان آبگیری خود را از دست داده بودند شناسایی کردیم و با صرف هزینه‌های قابل‌توجه، عملیات لایروبی را پیش از آغاز بارش‌ها انجام دادیم که نتایج آن اکنون در وضعیت تالاب‌ها قابل‌مشاهده است.» او همچنین از انجام اقدامات اجرایی و عملیاتی برای احیا برای برخی تالاب‌ها خبر داد و گفت: «برای نمونه در تالاب بامدژ پروژه‌ای سازه‌ای و اجرایی اجرا شد که اکنون بیش از ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و توانسته است این تالاب را تا حد زیادی احیا کند.» لاهیجان زاده با بیان اینکه در مورد این دسته از تالاب‌ها از واژه «احیا» استفاده می‌شود، افزود: «درباره این تالاب‌ها منابع آبی وجود داشته است. برای مثال، تالاب قوری گل در آذربایجان شرقی دارای منابع آبی در چشمه‌های بالادست بود، اما به دلیل برخی مداخلات دچار مشکل شده بود. با رفع این دست‌اندازی‌ها توانستیم تالاب را احیا کنیم.» معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنین به میزان تراز و آب ورودی دریاچه ارومیه اشاره کرد و گفت: «درباره دریاچه ارومیه، باوجوداینکه تا ۱۴ خرداد تراز آب آن به ۱۲۷۱.۱۳ متر رسیده، پهنه آبی آن به سه هزار و ۱۶۰ کیلومترمربع افزایش‌یافته و حجم آب نیز از ۴.۲ میلیارد مترمکعب فراتر رفته است، اما ما هیچ‌گاه در سازمان حفاظت محیط‌زیست از واژه «احیا» برای وضعیت فعلی دریاچه استفاده نکرده‌ایم.» به گفته این مقام مسئول دریاچه ارومیه توانسته حجم قابل‌توجهی آب دریافت کند و این موضوع فرصت ارزشمندی را در اختیار تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان قرار داده تا برنامه‌های احیایی را اجرا کنند. او افزود: «هرچند بارش‌ها نقش اساسی و محوری در بهبود وضعیت دریاچه داشته‌اند و حتی میانگین بارش در کل حوضه آبریز از متوسط بلندمدت نیز فراتر رفته است، اما اقدامات مدیریتی نیز مؤثر بوده‌اند.»

او در همین زمینه به برگزاری سه جلسه به ریاست معاون اول رئیس‌جمهور اشاره کرد و گفت: «در این جلسات برنامه‌های اجرایی و الزامات دستگاه‌های مختلف برای احیای دریاچه مصوب شد.» لاهیجان زاده یکی از این اقدامات را لایروبی مسیرهای منتهی به دریاچه ارومیه دانست و اضافه کرد: «در محدوده حدود ۱۰ کیلومتری پیش از محل اتصال زرینه‌رود و سیمینه‌رود، رسوب‌گذاری باعث می‌شد سیلاب‌ها پیش از رسیدن به دریاچه در منطقه پخش شوند. همچنین برنامه‌ریزی دقیقی برای مدیریت منابع و مصارف و نحوه رهاسازی آب از سدهای حوزه آبریز انجام شد و تأثیر قابل‌توجهی در افزایش تراز دریاچه داشت.» به گفته او یکی دیگر از اقدامات مهم، مدیریت سردهنه‌ها بود. او گفت: «این موضوع به‌صورت منسجم توسط همکاران ما در استان‌های آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی و همچنین شرکت‌های آب منطقه‌ای پیگیری شد. این مدیریت دقیق مانع برداشت بی‌رویه آب از رودخانه‌ها در فصلی شد که هنوز فعالیت‌های کشاورزی آغاز نشده بود و تأثیر مثبتی بر افزایش ورودی آب به دریاچه داشت. در مقطعی میزان ورودی آب به دریاچه به ۴۰۰ مترمکعب در ثانیه رسید و حتی اکنون نیز با وجود آغاز فصل کشاورزی، همچنان ورودی مناسبی به دریاچه وجود دارد.» با وجود این اقدامات لاهیجان زاده عنوان کرد که دریاچه ارومیه هنوز حدود دو متر و ۹۰ سانتی‌متر با تراز اکولوژیک خود فاصله دارد. او افزود: «امیدواریم با بارش‌های مناسب زمستان و بهار و عبور از چرخه خشکسالی چند سال گذشته، بتوانیم تراز دریاچه را بیش‌ازپیش افزایش دهیم. هرچه تراز آب بالاتر برود، شدت تبخیر نیز کاهش می‌یابد. امیدواریم این فرصت که در نتیجه بارش‌ها فراهم شده، هم‌زمان با اجرای برنامه‌های اصلاح الگوی مصرف آب در کشاورزی، به‌تدریج زمینه تحقق احیای واقعی دریاچه را فراهم کند.» شینا انصاری در ادامه سخنان لاهیجان زاده افزود: «گرچه بارش‌های امسال مناسب بود؛ اما باید توجه داشت که این بارش‌ها در همه استان‌ها رخ نداده است. استان‌هایی مانند تهران، اصفهان، مرکزی و قزوین همچنان با کم‌بارشی مواجه‌اند و در نتیجه با کمبود حقابه تالاب‌ها روبه‌رو هستند.»

به گفته رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست یکی از دغدغه‌های جدی ما این است که در استان‌هایی که بارندگی مناسب بوده و تالاب‌ها تا حدی آبگیری شده‌اند، این منابع به‌عنوان «منابع آبی جدید» تلقی نشوند. او اضافه کرد: «نباید تصور شود که به دلیل این شرایط می‌توان سطح زیر کشت را افزایش داد یا صنایع آب‌بر جدید ایجاد کرد.»

انصاری با اشاره به اینکه این موضوع را در جلسات متعدد با دستگاه‌های مختلف و استانداری‌ها مطرح کرده است، گفت: «در این جلسات تأکید داریم که این آب‌ها نباید به‌عنوان منابع جدید قابل تخصیص در نظر گرفته شوند. واقعیت این است که بسیاری از تالاب‌ها هنوز حقابه واقعی و مصوب خود را دریافت نکرده‌اند و مشکلات آن‌ها همچنان پابرجاست.»