شاید برای برخی، پرداختن به مقولهٔ محیط زیست و زیستکره آنهم در زمانی که سرزمین عزیزمان، زخم‌خوردهٔ جنگی تحمیلی و ناجوانمردانه است، موضوعی فانتزی به‌نظر برسد. این بحثی قدیمی است که «وقتی جان انسان‌ها در خطر است و کودکان در جنگ ها کشته می‌شوند، دیگر چه جای صحبت از طبیعت و پرنده و درخت است.» اما حالا می‌دانیم که در درگیری‌های مسلحانه و جنگ‌ها، این محیط زیست است که قربانی خاموش است و کمتر به آن توجه می‌شود.
محیط زیستی که بستر حیات انسان است و تأثیرات جنگ بر آن، گاهی تا سال‌ها و حتی دهه‌ها باقی می‌ماند. چه تأثیر به‌کارگیری سلاح‌ها و ماندگاری آلودگی‌ها و چه تأثیر برداشت از منابع طبیعی برای بازسازی خسارات، همگی از تبعات طولانی جنگ‌ها هستند. قصد این نیست که موضوع این سطور درباره روز جهانی زمین و روز زمین پاک را به توضیح واضحاتی درباره تأثیر جنگ بر محیط زیست اختصاص دهیم، چه‌بسا که در گذشته بارها به این موضوع پرداخته شده است.
شاید بهتر باشد تا این چند سطر را به خدمت دغدغه‌ای بگیریم که در این روزها کمتر به آن پرداخته شده است. فلسفه نام‌گذاری روز جهانی زمین در دهه ۱۹۷۰، توجه به سیاره زمین، آنچه برای زندگی ما ارزانی داشته و خطراتی است که فعالیت‌های انسانی برای مواهب زمین و در نهایت زیست انسان‌ها و سایر موجودات زنده به‌وجود‌آورده‌اند. و باز، پدیدآورندگان این رویداد و بسیاری دغدغه‌مندان محیط زیست همواره بر این موضوع تأکید داشته‌اند که به مدد ابزار علم و دانش، با نوآوری و خلاقیت باید تلاش کنیم تا در عین ایجاد شرایط بهتر و راحت‌تر برای انسان‌ها، پایداری مواهب زمین را به‌خطر نیندازیم.
این‌چنین بود که در نیم‌قرن گذشته، ابداعات فراوان دوستدار محیط زیست همچون انرژی‌های پاک، کشاورزی پربازده، ابزارهای رایانه‌ای و بی‌شمار خدمات و وسایل جدید به‌وجود آمدند تا موجبات رفاه و آسایش انسان را فراهم کنند. اگرچه همین راه نیز با برخی تأثیرات ناخوشایند برای محیط زیست و زمین همراه بود اما دستکم شاخه‌هایی از علم به سویی رفت تا با نوآوری، شرایطی بهتر را برای انسان رقم بزند و به اصلاح رویکردهای گذشته بپردازد.
اما در عین حال و شوربختانه، شاخه‌هایی دیگر از علم راهی متفاوت را برگزید؛ راهی که سایه سنگین تبعات آن بر سر نوآوری‌های مفید دیگر بود. ساخت سلاح‌ها و ابزارهای نظامی پیچیده با هدف تسلط بر جوامع دیگر، راهی بود که برخی شاخه‌های دیگر علم رفتند و تخریب‌ها و مصایب فراوانی را برای جوامع بشری به‌وجود آوردند. حالا در این روزگار کار به جایی رسیده که در برخی کشورها پیشرفته‌ترین و نوآورانه‌ترین دستاوردهای علمی، ابتدا در بخش نظامی و در خدمت کشتار و تخریب به‌کار گرفته می‌شوند و پس از آن راه به کاربردهای انسان‌دوستانه می‌یابند.
زمینی که بستر زندگی و پیشرفت انسان است، حالا پر از سلاح‌هایی است که با فشار یک دکمه قادرند هزاران زندگی را نابود کنند. بدتر آنکه زورمندان این روزهای جهان، به این اقدام مخرب و نابودگر خود، لقب آزادی‌بخش و انسان‌دوستانه نیز می‌دهند!
برای روز جهانی زمین و روز زمین پاک امسال، یادآوری فلسفه نام‌گذاری این روز بهتر از حرف‌های تکراری گذشته به‌نظر می‌رسد؛ یادآوری اینکه زمین و موهباتش، مهمترین و بی‌بدیل‌ترین زیرساخت حیاتی است که زندگی انسان و توسعه و پیشرفتش در گرو حفظ همین زیرساخت است؛ یادآوری اینکه علم و دانش، ابزارهای توسعه و رفاه انسان و حفظ زیرساخت حیات هستند و نباید به ضد خود تبدیل شوند؛ و یادآوری اینکه انسان سالم جامعه سالم را می‌سازد و بستر این سلامتی، زمین سالم است. زمین عاری از سلاح و جنگ.