شمشادهای تهران قربانی بهسازی فضای شهری

پروژه‌های جوی‌سازی و بازسازی باغچه‌های شهری که مدتی است در مناطق مختلف تهران در حال اجراست، به جز درختان این‌بار قربانی جدیدی پیدا کرده است و آن‌هم شمشادهای خیابانی است. در خیابان‌های بهشتی، سنایی و بلوار گلها در منطقه ۲۱ تمامی شمشادها و گیاهان دیگر را از باغچه‌های طولی خیابان حذف کرده و فقط درختان را باقی گذاشته‌اند.

نابودی شمشادها

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد در خیابان‌هایی مانند بهشتی، سنایی و بلوار گلها، تمامی شمشادها از ریشه کنده و باغچه‌ها عملاً خالی شده‌اند. اقدامی که صرفاً درختان را باقی گذاشته و پوشش گیاهی کوتاه‌قد و همیشه‌سبز را به‌طور کامل از بین برده است. این درحالی‌است که شمشاد یکی از مقاوم‌ترین گونه‌های گیاهی شهری به‌شمار می‌رود و به‌دلیل تحمل بالا در برابر گرما، آلودگی و کم‌آبی، سال‌ها در اقلیم تهران پایدار مانده است.

شمشادها علاوه‌بر نقش اکولوژیک، به‌دلیل همیشه‌سبز بودن، سهم مهمی در زیبایی بصری و ایجاد آرامش در فضای شهری داشتند. با‌این‌حال، در جریان پروژه‌های اخیر، نه‌تنها این گیاهان حذف شده‌اند، بلکه اطراف درختان باقیمانده نیز با فاصله‌ای حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر سنگ‌فرش شده است. 

نرسیدن آب و هوا به درختان با سنگفرش کردن دور آنها

 سنگفرش‌ کردن دور درختان و ریختن سیمان در مجاورت تنه و حتی روی ریشه درختان، مانع نفوذ آب و هوا به خاک می‌شود. این فشارها در شرایطی به درختان وارد می‌شود که آنها به‌تازگی دوره‌ای از تنش خشکی را پشت سر گذاشته‌اند. همچنین با حذف سطح خاکی، امکان کاشت گونه‌های گیاهی جدید نیز از بین می‌رود. 

در کنار نابودی شمشادها، تغییر ساختار جوی‌های قدیمی تهران نیز نگرانی‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. بسیاری از این جوی‌ها با بلوک‌های بتنی جدید و مرتفع جایگزین شده‌اند؛ تغییری که ارتباط میان جوی و باغچه، به‌دلیل فرسایش جوی‌های قدیمی را قطع می‌کند و مانع رسیدن آب به پوشش گیاهی می‌شود. این درحالی‌است که در الگوهای پایدار شهری، حفظ این ارتباط برای تغذیه درختان و گیاهان ضروری است.

بودجه‌ای که صرف کارهای اشتباه می‌شود

در حال‌ حاضر، ضرورت این پروژه‌ها به‌دلیل کمبود بودجه و تحریم‌بودن کشور اصلاً قابل‌درک نیست و این پول می‌تواند صرف کارهای مهم‌تری شود. البته شهرداری با تراکم‌فروشی و به حراج گذاشتن فضای زیستی شهر بودجه‌ای ناپایدار برای شهرداری به‌وجود آورده است. هرچند این درآمدزایی اصلاً نباید اتفاق بیفتد، اما بدتر اینکه همین درآمد هم صرف کارهای اشتباه می‌شود.

 کارشناسان محیط‌زیست می‌گویند؛ اگر واقعاً بودجه‌ای هست و مسئولان می‌خواهند کاری انجام دهند، بهتر است به احیای اکولوژیک بپردازند. این احیا یعنی با انجام عملیاتی نفوذپذیری خاک را افزایش دهند تا درختان در همان محلی که هستند، بتوانند بهتر از آب موجود استفاده کنند. اما الان دقیقاً عکس این کار انجام می‌شود. درواقع، این پروژه‌های اخیر اقدامی ضد پایداری و تاب‌آوری شهر است؛ زیرا به‌جای بالابردن میزان نفوذپذیری، همان حداقل نفوذپذیری موجود را هم از بین می‌برند. با نفوذناپذیر شدن سطح شهر، آب وارد لایه‌های زیرزمینی نمی‌شود و خطر فرونشست نیز بیشتر و بیشتر می‌شود.

این پروژه‌ها هرروزه و به‌شکل گسترده در تمام خیابان‌های شهر در حال انجام است. در یک ماه اخیر سرعت و شدت آنها چنان افزایش یافته که اگر این پروژه‌ها به همین منوال ادامه پیدا کنند، در یک‌ سال آینده تهران بخش زیادی از پوشش گیاهی خود را از دست خواهد داد. در حال حاضر شهر مقدار زیادی از تاب‌آوری خود را از دست داده و با ادامه یافتن این پروژه‌ها پیش‌بینی فرونشست‌های گسترده‌ در پایتخت می‌شود.