در یادداشت قبلی از عکاسی حیات‌وحش و فاصله میان «تصویر» و «واقعیت» گفتم. حالا می‌خواهم از خطای مهم‌تری بنویسم؛ این تصور که پایش حیات‌وحش یعنی صرفاً ثبت تصویری گونه‌ها با دوربین تله‌ای. این باور نه‌فقط میان علاقه‌مندان، بلکه گاهی حتی در میان برخی تصمیم‌گیران هم دیده می‌شود یا دست‌کم عملکردشان چنین برداشتی را القا می‌کند. رواج این نگاه در عمل به‌معنای فروکاستن یک فعالیت پژوهشی نظام‌مند به تجربه‌ای شخصی است؛ چیزی میان عکاسی حیات‌وحش و مستندسازی میدانی، که اغلب حتی ارزش‌های زیبایی‌شناختی عکاسی حیات‌وحش را نیز در خود ندارد. 

پایش حیات‌وحش یک فعالیت پژوهشی و دوربین تله‌ای فقط یک ابزار آن است، همان‌طورکه تلسکوپ یک برای نجوم ابزار است. وقتی از «پایش» صحبت می‌کنیم، درواقع از پژوهشی حرف می‌زنیم که باید تمام ویژگی‌های یک مطالعه‌ی علمی را داشته باشد؛ فرضیه یا پرسش روشن، روش‌شناسی دقیق و طراحی قابل‌تکرار و نتایج ابطال‌پذیر. بدون این عناصر، چیزی که انجام می‌شود صرفاً جمع‌آوری عکس است، نه علم.

اهمیت این عناصر در آن است که روشمندی علمی بر دو ستون اصلی استوار است: تکرارپذیری و ابطال‌پذیری. یعنی اگر کسی همان روش را در زمان یا مکانی دیگر به کار ببرد، باید بتواند نتیجه‌ای قابل‌مقایسه به دست آورد و اگر داده‌ها نادرست باشند، باید امکان رد آنها وجود داشته باشد. این دو اصل، مرز میان تجربه‌ شخصی یا منفرد و شناخت علمی را مشخص می‌کنند.

در اکولوژی و مدیریت جمعیت‌ها شرایط مطالعه را به‌سختی می‌توان کنترل کرد. بنابراین، تنها راه برای نزدیک‌شدن به واقعیت، جمع‌آوری داده‌هایی است که بتوانند در زمان‌های مختلف تکرار و با هم مقایسه شوند. این‌چنین است که روندها و همبستگی‌ها آشکار می‌شوند (در این مرحله از بررسی صحت رابطه علی و معلولی همبستگی‌ها چشم‌پوشی می‌کنیم). در نبود چنین طراحی‌ای، ما فقط لحظه‌هایی از حضور یک گونه را می‌بینیم، بی‌آنکه بفهمیم در طول زمان چه بر آن گذشته است.

به زبان ساده، روش‌شناسی علمی یعنی طراحی پژوهش به‌گونه‌ای‌که بتوان فرض کرد داده‌ها پاسخ پرسش را می‌دهند و فرضیات را رد یا تأیید می‌کنند. بنابراین، پایش نظام‌مند با دوربین تله‌ای، یعنی بدانیم از ابتدا چه می‌خواهیم بسنجیم؛ آیا هدف فقط حضور یا عدم حضور گونه است؟ یا می‌خواهیم تراکم جمعیت را برآورد کنیم؟ یا رفتار، فعالیت روزانه و فصلی و الگوهای زمانی و مکانی را بررسی کنیم؟ نوع پرسش تعیین می‌کند طراحی چگونه باشد، دوربین‌ها کجا و با چه فاصله‌ای نصب شوند، چند بار تکرار شوند و داده‌ها چگونه تحلیل شوند.

اگر طراحی نمونه‌گیری مشخص نباشد، داده‌ها پراکنده و غیرقابل‌مقایسه‌اند. بدون ثبت «تلاش نمونه‌گیری»، یعنی مدت کار دوربین‌ها، موقعیت دقیق و بازه زمانی فعالیت هیچ تحلیل معناداری از روند یا تراکم ممکن نیست. یک تصویر از گونه‌ای نادر شاید هیجان‌انگیز باشد، اما بدون این داده‌های زمینه‌ای، ارزش علمی ندارد.

پایش نظام‌مند به‌معنای تکرار با شرایط یکسان در زمان است. یعنی داده‌ها در بازه‌های زمانی ثابت (مثلاً سالانه یا فصلی) از ساختاری مشخص گردآوری شوند تا بتوان روندها را تحلیل کرد. بدون این ویژگی‌ها تصویربرداری در بهترین حالت فقط نمونه‌برداری است، نه پایش. پایش یعنی مشاهده‌ تکرارشونده‌ طبیعت، نه عکاسی از آن. درنهایت، داده‌های پایش باید همراه با متادیتا و در قالب‌های استاندارد ذخیره شوند تا بتوانند دوباره استفاده شوند و تحلیل‌های مقایسه‌ای ممکن شود. علم فقط وقتی معنا دارد که داده‌ها شفاف و تکرارپذیر باشند.

من شخصاً موارد خوبی از پایش نظام‌مند حیات‌وحش در ایران سراغ دارم. اما پرسش اساسی این است که در حال حاضر در پایش گونه‌ای نادر و در لبه انقراض مانند یوزپلنگ آسیایی، این الزامات رعایت شده‌اند یا خیر؟ 

براساس اطلاعات موجود در حال حاضر، پایش یوز فقط در محدوده حفاظتی «توران» انجام می‌شود که بر مبنای شواهد موجود پایشی سیستماتیک نیست. سایر زیستگاه‌های فعال مانند «پناهگاه حیات‌وحش میاندشت» و مناطق خارج از زیستگاه که گزارش‌های مشاهده دارند، عملاً گاهی به‌صورت ناقص و مقطعی دوربین‌گذاری‌ شده‌اند. داده‌ها معمولاً فقط حضور گونه را ثبت می‌کنند و دوربین‌ها به‌شکلی فرصت‌طلبانه و بدون طرح یا پرسش پژوهشی مشخص نصب شده‌اند. تا جایی که من می‌دانم، هیچ گزارش رسمی‌ای حاوی داده‌های تکمیلی از وضعیت جمعیت منتشر نشده و بسیاری جزئیات حیاتی مانند طراحی نمونه‌گیری، تکرار در زمان، متادیتا و شفافیت داده‌ها مشخص نیست.

اگر هدف فقط این باشد که بدانیم یوز هنوز وجود دارد، پاسخ را می‌دانیم؛ اما برای حفاظت واقعی و مدیریت علمی این گونه، به داده‌های نظام‌مند، قابل‌تکرار و تحلیلی نیاز داریم که بتوانند به پرسش‌های کلیدی پاسخ دهند: روند جمعیت چگونه است؟ پراکنش مکانی و رفتاری چگونه تغییر می‌کند؟ نرخ بقا و تولد در زیستگاه‌های مختلف چگونه است؟ آیا الگوهای رفتاری با عوامل محیطی همبسته‌اند؟ 

بدون چنین داده‌هایی، دوربین‌گذاری‌های فعلی تنها تصویری پراکنده و ناکافی ارائه می‌دهد. پایش دقیق با مشخصاتی که شرح آن رفت، در حال حاضر یکی از معدود روش‌های در دسترسی برای بررسی وضعیت شکننده این گونه‌ است؛ دریچه‌ای تنگ به واقعیت زیستی یکی از مهم‌ترین گونه‌های حیات‌وحش کشور که بسته‌شدنش حفاظت از آن را تاریکی مطلق قرار فرو خواهد برد.