در سال ۱۳۸۲ هجدهم مهر از سوی تشکل‌های محیط‌زیستی، استان اصفهان و استان چهارمحال‌وبختیاری به‌عنوان روز نکوداشت زاینده‌رود نام‌گذاری شد تا فعالان و کنشگران محیط‌زیست بتوانند توجه مردم و مسئولان را به این رودخانه جلب و از خشکیدن تدریجی آن جلوگیری کنند. در همین ارتباط نیز در سال ۱۳۸۹ رودخانه زاینده‌رود به‌عنوان یک اثر طبیعی از سوی وزارت میراث‌فرهنگی (آن زمان سازمان بود)، در فهرست میراث طبیعی کشور قرار گرفت. به‌طور معمول میراث‌های طبیعی ثبت‌شده به‌علت برخورداری از محوطه‌های طبیعی، تاریخی، پدیده‌ها و نمونه‌های ارزشمند گیاهی، جانوری و زیستگاه‌ها باید تحت حفاظت و بهره‌برداری پایدار قرار گیرند و رودخانه زاینده‌رود نیز، به‌عنوان یکی از میراث‌های طبیعی کشور، قاعدتاً باید این‌گونه باشد.

زاینده‌رود بزرگترین رودخانه فلات مرکزی ایران است که از کوه‌های زاگرس مرکزی سرچشمه می‌گیرد و به‌سمت شرق حدود ۲۰۰ کیلومتر پیش‌ می‌رود و سپس با عبور از شهر تاریخی «ورزنه» درنهایت به تالاب گاوخونی می‌ریزد. حوضه آبریز رودخانه زاینده‌رود ۴۱ هزار و ۵۰۰ کیلومترمربع وسعت دارد و برآورد می‌شود جریان آب این رودخانه در مطلوب‌ترین شرایط به ۱.۲ میلیارد مترمکعب در سال برسد. این رودخانه در دهه ۷۰ و پس از فاز نخست انتقال آب به شهر یزد، به‌تدریج دچار کاهش شدید رواناب‌های جاری در رودخانه شد و بعد از افزایش سطوح زیرکشت کشاورزی زراعی و باغی در بالادست و پایین‌دست «سد زاینده‌رود»، از سال ۱۳۸۶ به‌تدریج جریان دائمی خود را در کل مسیر از دست داد و درنهایت به رودخانه‌ای فصلی و سپس در شرایط فعلی به رودخانه‌ای خشک تبدیل شد. گرچه یکی از دلایل خشکی زاینده‌رود عوامل طبیعی مانند کاهش ارتفاع برف در سرچشمه‌های آن، مانند ارتفاعات کوهستانی «زردکوه» و «چلگرد» است، ولی پدیده افزایش گرمایش متوسط سالانه و تغییراقلیم نیز درنهایت از عوامل کاهش دبی آب ورودی زاینده‌رود محسوب می‌شود و درعین‌حال اقدامات و خطا‌های انسانی نیز در خشکی زاینده‌رود دخیل بوده‌اند که کماکان نیز این اقدامات تخریبی ادامه دارند. 

تالاب گاوخونی در انتهای این رودخانه در شرق اصفهان و در ۳۰ کیلومتری شهرستان ورزنه و به‌عبارتی، در فلات مرکزی واقع شده است. این تالاب با وسعت ۴۷۰ کیلومترمربع در سال ۱۳۵۴ به‌عنوان تالاب بین‌المللی در کنوانسیون بین‌المللی رامسر به ثبت رسیده است. خشکی رودخانه زاینده‌رود و تأمین نشدن حقابه محیط‌زیستی تالاب،  باعث آسیب جدی به این تالاب بین‌المللی و درنهایت تبدیل آن به کانون گردوغبار شده است. 

موضوع دیگری که از دنباله‌های وضعیت کاهش شدید رواناب در زاینده‌رود محسوب می‌شود، تأمین آب شرب فعلی شهر اصفهان و پنج میلیون نفر از شهرنشینان برای دو ماه آینده بوده است. با توجه به وضعیت ذخیره فعلی آب در مخزن سد زاینده‌رود که حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب است، تأمین آب پایدار مجموعه‌ای از شهرهای تحت شبکه آبرسانی از این سد که شامل اصفهان، یزد، کاشان و غیره است، با ابهام جدی روبه‌رو است. تمام این موارد یک طرف ماجراست. در طرف دیگر مشاهده می‌شود برنامه‌ریزی برای گسترش شهرها و ساخت واحد‌های مسکونی و درنتیجه افزایش بارگذاری ادامه دارد. به‌عنوان مثال، فقط در سپاهان‌شهر اصفهان ده‌ها هزار واحد مسکونی در اراضی این شهرک در حال ساخت است. نمونه‌ای دیگر، رشد بخش کشاورزی در استان چهارمحال‌وبختیاری با استفاده از جریان آب رودخانه زاینده‌رود در بالادست، در سالیان اخیر به‌شکلی بوده که یک روز قبل از نکوداشت روز زاینده‌رود، یعنی در ۱۷ مهر همین امسال، جشنواره بادام در شهرستان «سامان» این استان برگزار می‌شود و مسئولان استان اظهار می‌کنند ۱۴ درصد تولید بادام کشور متعلق به ۱۵ هزار هکتار اراضی باغی شهرستان‌‌های سامان و «بِن» است و این را افتخاری بزرگ برای استان چهارمحال‌وبختیاری محسوب می‌کنند. 

مجموعه‌ای از این تضادها و مغایرت‌هایی که میان مطالبه مردم و قوانین موجود برای پایداری و احیای اکوسیستم در این ناحیه از سرزمین ایران وجود دارد، از یک طرف و اقداماتی که باعث افزایش بارگذاری و ناپایداری سرزمین می‌شود از طرف دیگر، باعث می‌شود احیای زاینده‌رود درنهایت به یک بن‌بست ختم شود و در واقعیت نتوان اهداف توسعه پایدار را در آن پیاده کرد. مدیران ارشد کشور و استان‌های منتفع از رودخانه زاینده‌رود (اصفهان، چهارمحال‌وبختیاری و یزد) باید توجه کنند و از دو  عامل کلیدی ادامه افزایش بارگذاری‌ها یا احیای زاینده‌رود و تالاب گاوخونی فقط یکی را انتخاب کنند؛ زیرا انجام هر دو عامل حداقل در حوضه آبریز زاینده‌رود امکان‌پذیر نیست.