فقط یک روز از تعطیلات نوروز امسال گذشته بود که وزارت جهادکشاورزی مصوبه ممنوعیت صادرات نخود را اعلام کرد؛ مصوبه‌ای که بلافاصله با اعتراض کشاورزان، به‌ویژه نخودکاران کرمانشاهی، روبه‌رو شد. نخود محصول استراتژیک کشت در کرمانشاه است و بیش از ۵۰ درصد از اراضی دیم این استان به کشت نخود اختصاص دارد. با وجود همه انتقادها و اعتراض‌ها، وزارت جهادکشاورزی از مصوبه‌اش کوتاه نیامد و حدود یک ماه است که آن را اجرا می‌کند.

سال ۱۳۹۶ هم یک‌بار صادرات نخود ممنوع اعلام شد، اما پس از بررسی‌های کارشناسی مشخص شد این محصول در بازار جهانی قیمتی چندبرابر قیمت داخلی دارد و از سوی دیگر، این محصول کم‌آب‌بر نسبت به سایر محصولات آب مجازی اندکی را صادر می‌کند. بنابر این بررسی‌ها، ممنوعیت صادرات این محصول، در‌ آن سال، برداشته شد. امسال اما درحالی این ممنوعیت اعمال شد که نخودکاران اقدام به کاشت کرده بودند و فصل برداشت محصولشان نزدیک می‌شد؛ در مناطق سردسیری حتی زمان برداشت این محصول نرسیده است. 

پول در صادرات

«محمد ابراهیم ایدهیم»، یکی از نخودکاران و صادرکنندگان نخود در کرمانشاه، می‌گوید: «از زمان اعلام این مصوبه هم کشاورزان و هم انجمن تلاش کردند تا دولت را متقاعد کنند این موضوع نه به‌نفع کشاورز است و نه به‌نفع کشور. وقتی شما محصولی دارید که مطابق با الگوی کشت استاندارد شماست، از سوی دیگر قابلیت ارزآوری بسیار بالایی دارد که درصورت صادرات منافعش بیشتر از فروش در داخل است، چرا باید جلوی صادراتش را بگیرید؟»

او ادامه می‌دهد: «برای سال‌های متوالی ممنوعیت صادرات حبوبات وجود داشت و همچنان ادامه دارد. اما نخود شامل این محدودیت نبود. اکنون نخود هم به این جمع پیوسته است. مهم‌تر از همه اینکه، این ممنوعیت نباید پس از کاشت محصول ابلاغ می‌شد، بلکه باید پیش از آن بود. اگر این اتفاق می‌افتاد، با هماهنگی می‌شد فقط به‌اندازه مصرف داخل کشت کرد. نه حالا که کشاورز به هوای تولید هر سال بذر بکارد و بعد ببیند جایی برای فروش ندارد.»

ایدهیم توضیح می‌دهد: «اولین‌بار نیست که وزارت جهاد چنین مصوبه‌ای صادر می‌کند. سال ۱۳۹۱ چون نخود با سایر حبوبات دارای یک تعرفه بود، با ممنوعیت صادرات حبوبات، صادرات نخود هم ممنوع شد و این ممنوعیت حدود سه سال ادامه پیدا کرد. در این مقطع زمانی، محصولات زیادی دپو شد و قیمت نخود کاهش قابل‌توجهی داشت؛ به‌طوری‌که دولت برای جلوگیری از زیان کشاورزان، مبادرت به خرید تضمینی بخشی از محصولات کرد. اعتراضات کشاورزان و تذکرهای کارشناسی باعث شد درنهایت در سال ۱۳۹۳ این ممنوعیت رفع شود. سال ۹۶ هم یک‌بار دیگر همین ممنوعیت اعمال شد. یعنی انگار هر مسئولی که می‌آمد، همه کارهای کارشناسی پیشین را نادیده می‌گرفت و نخود را در رده سایر حبوبات ممنوع اعلام می‌کرد. ‌‌‌یک سال زمان برد تا در ستاد تنظیم بازار با توضیحات ارائه‌شده از سوی اعضای انجمن، مسئولان متقاعد شدند ممنوعیت را بردارند. از شهریور ۹۷ صادرات نخود بدون مشکل ادامه داشت تا امسال که دوباره در نیمه دوم، این ممنوعیت برای صادرات اعمال شد. انگار متوجه نیستند بازارهای بین‌المللی ما، با دو دوره ممنوعیت، بدون شک از دست خواهد رفت. بازار جای رقابت است نه جاخالی دادن.»

منبع درآمدی مهم

«محمد رشیدی»، نماینده شهروندان کرمانشاه در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون کشاورزی، معتقد است این ممنوعیت باید برداشته شود: «این محصول کالای اساسیِ مصرفی نیست و منبع درآمد مهمی برای کشاورزان غرب کشور به‌شمار می‌رود. بنابراین، باید با تدابیر منطقی، زمینه رفع ممنوعیت صادرات آن فراهم شود. ما پیگیر رفع این محدودیت هستیم.»

«ناصر مرادی»، رئیس شورای ملی نخود و رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی کرمانشاه، نیز مصرانه تأکید می‌کند تصمیم‌های ناگهانی مانند ابلاغ یکباره ممنوعیت صادرات نخود، پیامدهای منفی زیادی برای کشاورزان به‌همراه دارد. حالا و درست در ماهی که باید محصول نخود کشور صادر شود، روی دست کشاورزان مانده است و بازار داخلی هم کشش خرید آن را ندارد. ضمن اینکه بخشی از محصول با قیمت بسیار نازل از کشاورز خریداری می‌شود: «مصوبه ابلاغ‌شده برای ممنوعیت صادرات نخود در کشور از  حدود یک ماه پیش در کشور اجرا شده است. خلاف گذشته که نخود کد تعرفه گمرکی جدا داشت و از ممنوعیت صادرات حبوبات مستثنا بود، این‌بار صادرات نخود نیز ممنوع شده است. این ممنوعیت صادرات نخود در شرایطی اعمال شده که بخش عمده کشاورزان محصول خود را برداشت کرده و آماده فروش بودند، درحالی‌که هنوز برداشت نخود در مناطق سردسیر ادامه دارد. این تصمیم بدون توجه به زمان‌بندی فصل برداشت، خسارات جدی به کشاورزان وارد کرده است.»

او ادامه داد: «بازار داخلی کشش مصرف این میزان نخود تولیدی را ندارد و ممنوعیت صادرات باعث کاهش قیمت نخود از حدود ۱۱۰ هزار تومان به ۹۰ هزار تومان در هر کیلو شده است؛ ضمن اینکه نگرانی از اُفت بیشتر قیمت‌ها وجود دارد. کشاورزان بلاتکلیف برای فروش محصول خود در تماس مستمر با شورا هستند. درحالی‌که صادرات نخود ممنوع است، سهمیه‌ای برای واردات نخود آبگوشتی با ارز مبادله‌ای در نظر گرفته شده که این موضوع می‌تواند باعث اشباع بازار داخلی و کاهش بیشتر قیمت‌ها شود. اگر ممنوعیت صادرات ادامه یابد، کشاورزان خسارت سنگینی خواهند دید و در فصل آینده از کشت نخود صرف‌نظر خواهند کرد. همچنین، تجار و صادرکنندگان نخود که سال‌ها برای کسب بازارهای صادراتی تلاش کرده‌اند، متضرر خواهند شد و رقبا مانند ترکیه، هند و روسیه جای ایران را در بازارهای جهانی خواهند گرفت.»

نشست با بزرگان

مرادی ادامه می‌دهد: «جلساتی با مدیران ارشد وزارت جهادکشاورزی داشتیم و پیگیری‌هایی در کمیسیون کشاورزی اتاق ایران صورت گرفته است. این پیگیری‌ها را همچنان ادامه خواهیم داد و امیدواریم به نتیجه برسد. از دهه ۷۰ تاکنون بارها شاهد ممنوعیت‌های صادرات نخود در بازه‌های زمانی مختلف چندماهه و حتی چندساله بودیم، این تجربه را از سنوات گذشته داریم که اگر همین حالا جلوی این ممنوعیت صادرات گرفته نشود، ممکن است رفع ممنوعیت ماه‌ها و حتی سال‌ها به طول بینجامد. متأسفانه در اخذ چنین تصمیماتی که به‌طور مستقیم حوزه تولید و تجارت محصولات کشاورزی، از جمله نخود را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، هیچ نظری از شورای ملی نخود به‌عنوان تشکل اصلی این محصول اخذ نشده است. ما به‌عنوان تشکل نخود با جدیت رفع ممنوعیت صادرات را پیگیری خواهیم کرد. صادرات نخود تأثیر چندانی بر قیمت این محصول در بازار داخل کشور ندارد، در دو سال اخیر که نخود کشور صادر می‌شد، افزایش قیمت چشمگیری در این محصول شاهد نبودیم. بنابراین، اعمال محدودیت‌ها چندان توجیهی ندارد.»

به‌گفته مرادی، نخود محصولی با نیاز آبی پایین است که عمده دیم‌کاران، به‌ویژه خرده‌مالک‌ها، سراغ کشت این محصول می‌روند. بنابراین، در شرایطی که کشور با تنش آبی جدی مواجه است، بهتر است به‌جای اینکه سراغ کشت محصولات آب‌بر برویم، محصولات با نیاز آبی کم بکاریم و صادر کنیم و محصولات با نیاز آبی بالا را وارد کنیم: «همچنین، نخود جایگزین کشت غلات است و کشت این محصول زمین را برای کشت گندم و جو در سال بعد آماده می‌کند و کشت آن بسیار حائز اهمیت است.»

براساس آمار شورای ملی نخود، سرانه مصرف نخود برای هر نفر در کشور حدود دو کیلوگرم در سال اعلام کرد. این شورا اعلام کرده است. قیمت نخود در سنوات اخیر متناسب با نرخ تورم و افزایش قیمت سایر کالاها نیز بالا نرفته است. همچنین، طبق آمار این مرکز میزان صادرات نخود سال گذشته کشور ۸۸ هزار تن و میزان صادرات سالانه آن نیز حدود ۹۷ هزار تن بوده است.