| پیام ما | نظام آموزشی ایران در ماه‌های اخیر، درگیر اختلالی عمیق و چندلایه شده است. اختلالی که از تعطیلی طولانی‌مدت مدارس آغاز و تا ناکارآمدی آموزش مجازی و فقدان سیاست‌گذاری منعطف ادامه پیدا کرده. در این میان، معلمان و والدین، به‌عنوان دو ضلع اصلی این نظام، از تجربه‌ای می‌گویند که بیش از هر زمان دیگری، شکاف میان سیاست‌گذاری و واقعیت آموزشی را آشکار کرده است.

نه سال از آن روز می‌گذرد که سازمان ملل متحد، ۲۱ آوریل (یکم اردیبهشت) را به‌عنوان روز جهانی خلاقیت نام‌گذاری کرد؛ روزی برای یادآوری نقش حیاتی خلاقیت در توسعه پایدار و حل مشکلات جهانی. بااین‌حال، در این میان، نقش حیاتی آموزش در پرورش این خلاقیت، اغلب نادیده گرفته می‌شود. در گذشته، حفظ اطلاعات، سنگ بنای آموزش بود؛ اما امروزه، نظام‌های آموزشی در کشورهای پیشرو، رویکردی متفاوت در پیش گرفته‌اند و پرورش «خلاقیت» را به‌عنوان مهارت کلیدی در اولویت قرار می‌دهند. برنامه‌ریزان آموزشی معتقدند خلاقیت علاوه بر آنکه محرکی برای نوآوری و پیشرفت اقتصادی است، با رشد فردی، سلامت روان و توانایی حل مسئله نیز ارتباط مستقیم دارد. این باور، منجر به تحولی چشمگیر در بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکا و کانادا شده است. خلاقیت دیگر یک مهارت جانبی نیست، بلکه به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی آموزش شناخته می‌شود. این تغییر، نشان‌دهنده درک عمیق‌تری از اهمیت خلاقیت در شکل‌دهی آینده است.

مدرسه ترکیبی از خاطرات خوش و ناخوش است؛ بیدارشدن در صبح‌های سرد زمستانی ممکن است برای بسیاری از دانش‌آموزان سخت باشد، اما اردوها و تفریحاتی مثل سینما رفتن، خاطرات شیرین دوران مدرسه را می‌سازند. «فرشته شیخ‌الاسلام» مدیر مدرسه «کارآفرینی صهبا» است. مدرسه‌ای که به دلیل رویکرد بازی‌محور، پروژه‌محور و خانواده‌محورش در گروه مدارس برتر استان قم قرار گرفته است. او که در حوزه فلسفه تعلیم‌وتربیت نیز پژوهش و فعالیت دارد، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره شکل متفاوتی از فضای مدرسه می‌گوید که به بروز خلاقیت کمک می‌کند: «ما در مدرسه به‌جای نیمکت‌های معمول که محدودیت‌های حرکتی ایجاد می‌کنند، میز و صندلی چوبی داریم که هر سال توسط خود بچه‌ها رنگ می‌شوند. سعی می‌کنیم فضای فیزیکی و محیطی مدرسه مانند طراحی نیمکت‌ها و چینش آن‌ها گرفته تا نوع تغذیه و نحوه آماده‌سازی آن تجربه متفاوتی باشد.»

خلاقیت یک موهبت ذاتی و مخصوص افراد خاص نیست؛ بلکه مهارتی است که می‌توان و باید آن را آموخت و پرورش داد. اما آیا نظام آموزشی و فضای تربیتی ما بستر مناسبی برای رشد این مهارت فراهم می‌کند؟ پاسخ متخصصان و فعالان حوزه کودک به این پرسش اغلب منفی است. در نظامی که محور اصلی آن حفظ‌کردن مطالب و رقابت نمره‌محور است، عناصر کلیدی خلاقیت مانند «تفکر واگرا»، کارگروهی و به‌ویژه «تفکر انتقادی» به حاشیه رانده می‌شوند. در چنین سیستمی، پرسش‌گری نه یک ارزش که یک تهدید تلقی می‌شود و دانش‌آموز به‌جای پرورش قوه تخیل و تحلیل، به شنونده‌ای منفعل و حرف‌شنو تبدیل می‌شود. این مشکل اما صرفاً به مدرسه محدود نیست و از دل خانواده‌هایی آغاز می‌شود که خواسته یا ناخواسته با سرکوب خیال‌پردازی‌های کودکانه یا هراس از اشتباهات فرزندشان، بال‌های خلاقیت او را پیش از پرواز می‌بندند. آنچه در ادامه می‌خوانید نگاهی است به موانع پرورش خلاقیت در ایران و ضرورت یک تغییر بنیادین در شیوه نگاه ما به فرایند یادگیری و تربیت نسل آینده.