پرنده‌نگری تنها یک سرگرمی نیست، بلکه می‌تواند نقطه تلاقی سلامت روان، آموزش محیط‌زیست و سیاست‌های شهری پایدار باشد. در جهانی که انسان هر روز بیشتر از طبیعت فاصله می‌گیرد، بازتعریف این پیوند از طریق تجربه‌های معنادار و آگاهانه یکی از کلیدهای بازیابی تعادل روانی و محیط‌زیستی است. «ایمان ابراهیمی»، «فاطمه کاظمی» و «محمدعلی آقاابراهیمی» در پژوهشی با عنوان «Birdwatching vs. nature walks: a randomized trial to compare mental health outcomes in Iran در انجمن حفاظت پرندگان آوای بوم انجام و نتایج آن را به‌تازگی در «Human Dimensions of Wildlife» منتشر کرده‌اند، این پژوهش تأثیر پرنده‌نگری بر سلامت روان را نشان می‌دهد.

چگونه به پرندگان شهری در بحران کمک کنیم؟

اول صبح بلند می‌شد‌، غذای کمی می‌خورد،‌ سیگارش را آتش می‌زد، با دوربین و کاغذهایش می‌رفت و غروب برمی‌گشت. نتیجه این شش سال مطالعه‌، کوهی از گزارش‌ها بود و کتاب «پرندگان ایران». در همان ابتدای انقلاب سه وانت از گزارش‌های نوشته‌شده «درک اسکات»، پرنده‌شناس، و سایر کارشناسانی را که از سایر کشورها به ایران آمده بودند، در راستای طاغوت‌زدایی آتش زدند. همه آن کاغذها و داده‌ها دود شد و به هوا رفت. اهمیت اقدامات درک اسکات، پرنده‌شناس انگلیسی، در گسترش دانش پرنده‌شناسی ایران باعث شد نشستی با حضور پیشکسوت‌های محیط‌زیست ایران در سالگرد درگذشتش برگزار شود.

«باید اعتراف کنم که شخصاً ته دلم می‌لرزید. از طرفی می‌ترسیدم با آن‌همه انتظارات بالا، نتوانیم توقعات را برآورده کنیم و آخر سر بگویند «دیدید تیم زنانه جواب نداد؟» اما امسال نه‌تنها زودتر از همیشه یک میلیون پرنده شمردیم، بلکه برای اولین بار از مرز یک میلیون و ۵۰۰ هزار پرنده هم رد شدیم. قریب‌به‌اتفاق شرکت‌کنندگان متفق‌القول بودند که امسال یکی از بهترین سال‌ها از نظر اجرای پروژه بود.» این مطلب یادداشتی است از «میترا دانشور» پرنده‌نگر و یکی از اعضای اجرایی تیم شمارش شکاری‌های باتومی.

مهاجرت پرندگان شکاری از آخرین ماه تابستان آغاز می‌شود؛ این پرندگان از سرزمین‌های شمالی به‌سمت نواحی گرم‌تر جنوب پر می‌کشند و در مسیر خود بر فراز آسمان، از کوه‌ها، جنگل‌ها، شهرها و بیابان‌های ایران عبور می‌کنند. شمارش و پایش این گونه‌ها که در رأس هرم غذایی قرار دارند، اطلاعات حیاتی برای حفاظت از گونه‌های در خطر انقراض و همچنین کل اکوسیستم فراهم می‌آورد. وضعیت جمعیتی آنها می‌تواند اطلاعات و ارزیابی درباره آلودگی، تخریب زیستگاه، شکار و تغییراقلیم به ما بدهد.

چالش طبیعت آسیا (ANC) یک رویداد بزرگ و قاره‌ای در حوزه علم شهروندی است که با هدف مستندسازی تنوع‌زیستی غنی آسیا برگزار می‌شود. این رویداد با استفاده از پلتفرم جهانی آی‌نچرالیست (iNaturalist)، از عموم مردم دعوت می‌کند به مشاهده و ثبت دقیق گیاهان، جانوران، حشرات و قارچ‌های وحشی در محیط زندگی خود بپردازند. انگیزه اصلی این چالش، پر کردن شکاف داده‌ای در مورد حیات‌وحش آسیا است؛ چراکه با وجود داشتن بالاترین تنوع‌زیستی، این قاره سهم کمی در داده‌های علمی ثبت‌شده جهانی، یعنی در حدود ۹ درصد از کل مشاهدات را دارد. مشارکت‌کنندگان در دو مرحله اصلی (مشاهده در طبیعت و سپس کمک به شناسایی گونه‌ها) به تولید داده‌های معتبری کمک می‌کنند که مستقیماً توسط محققان و سازمان‌های حفاظتی برای رصد گونه‌های در معرض خطر و برنامه‌ریزی‌های محیط‌زیستی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این چالش افراد می‌توانند با گوشی هوشمند خود، در عرض چند روز، مشاهدات خود را در طبیعت از گونه‌های وحشی ثبت کنند و اطلاعات حیاتی را در اختیار جامعه علمی قرار دهند. هدف نهایی این چالش، شناسایی ناشناخته‌ها و ایجاد یک شبکه فعال از حامیان محیط‌زیست در سراسر آسیا برای افزایش آگاهی است.

«سؤال بنیادی ما در شروع پروژه این بود که آیا گوشه جنوب‌شرق دریاچه کاسپین مسیر مهاجرت مناسبی برای پرندگان شکاری است یا خیر؟ و حالا پس از پنج سال شمارش پاییزه در قالب یک پروژه کاملاً داوطلبانه که تاکنون با حمایت‌های مردمی اجرا شده است، دانش تولیدشده نشان می‌دهد این منطقه نه‌تنها مسیر مهاجرت پرندگان شکاری است بلکه با توجه به تعداد عقاب‌های بزرگ عبوری از آن، به‌عنوان یکی از مهمترین و شاید مهمترین مسیر مهاجرت این پرندگان در اوراسیا و آفریقا محسوب می‌شود». این گفته «علی موسوی» از اعضای تیم اجرایی پروژه «شمارش شکاری‌ها در گلوگاه» است. رسیدن به این داده‌ها آسان نبوده، تیمی از داوطلبان در پنج سال گذشته برای روزها،‌ هفته‌ها و ماه‌ها از زمان طلوع تا غروب خورشید چشم به آسمان دوختند تا بفهمیم چه گونه‌هایی،‌ با چه جمعیتی از عرض‌های جغرافیایی بالا، خود را به ایران و گلوگاه می‌رسانند و از آنجا روانه جنوب می‌شوند. در گفت‌وگو با این اکولوژیست پرندگان، از او درباره روند تغییرات پروژه، بودجه و شاخص‌های انتخاب ایستگاه‌های جدید پرسیدیم.