هر بار که برق می‌رود، داستانی نگران‌کننده‌ در شهرک‌های صنعتی رقم می‌خورد؛ پمپ‌های تصفیه‌خانه از کار می‌افتند و پساب صنعتی بی‌آنکه فرصت تصفیه داشته باشد، راه خود را به زمین‌های کشاورزی و آب‌های سطحی باز می‌کند. ایستگاه پمپاژ تنها دو ساعت ظرفیت نگهداری پساب دارد و وقتی برق قطع می‌شود، پس از چند ساعت مخازن لبریز و فاضلاب تصفیه‌نشده سرریز می‌شود. این روند، سه سال است که ادامه دارد و آلودگی رودخانه‌ها، مسیل‌ها و زمین‌های کشاورزی را افزایش داده است. حالا این آلودگی به منابع زیرزمینی نیز رسیده و مدیرکل محیط‌زیست استان تهران نسبت به این بحران هشدار داده است. کارشناسان و اساتید محیط‌زیست در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گویند وضعیت فعلی آلودگی، به مرز بحران نزدیک شده و نیازمند توجه فوری است.

تأمین نشدن حقابه‌های تاریخی و عرفی رودخانه‌های فرامرزی در شرق کشور باعث شده است وضعیت چاه‌نیمه‌ها در سیستان‌وبلوچستان وضعیت مطلوبی نداشته باشد و سد دوستی، سد تأمین‌کننده آب شرب کلانشهر مشهد نیز به حجم مرده برسد. سخنگوی صنعت آب کشور در نشست خبری روز گذشته خود در مورد آخرین وضعیت رودخانه هیرمند و تعهدات کشور افغانستان در قبال ایران و همچنین وضعیت تأمین حقابه عرفی ایران از هریرود توضیح داد که طبق معاهده ۱۳۵۱، افغانستان موظف است سهم مشخصی از آب رودخانه هیرمند را به ایران تحویل دهد. بااین‌حال، از ابتدای سال آبی جاری تاکنون فقط حدود ۱۱۹ میلیون مترمکعب آب وارد کشور شده است، رقمی که با حجم مورد انتظار فاصله معناداری دارد. به‌گفته «عیسی بزرگ‌زاده»، اگرچه نشست اخیر کمیساران دو کشور برگزار شده و فضای مذاکره همچنان باز است، اما تا این لحظه خروجی ملموسی حاصل نشده است. جمهوری اسلامی ایران همواره بر رفتار منطقی و پایبندی به معاهدات بین‌المللی تأکید دارد. بزرگ‌زاده درعین‌حال یادآور شد که ایران خشکسالی منطقه را به رسمیت می‌شناسد، اما معتقد است حتی با لحاظ کردن شرایط خشکسالی، باید ورودی آب به کشور بیش از میزان فعلی باشد. او همچنین با اشاره به وضعیت وخیم تأمین آب در مناطق شرقی کشور به‌ویژه استان خراسان‌رضوی و کلانشهر مشهد نیز توضیح داد: «به‌دلیل نبود ورودی‌های مناسب، اقدامات موقتی برای مدیریت منابع در دستورکار قرار گرفته است تا تابستان پیش‌ رو با کمترین چالش طی شود. وزارت نیرو همچنین از کشورهای همسایه انتظار دارد در چارچوب عرف‌های منطقه‌ای و قوانین بین‌المللی به تعهدات خود پایبند بمانند.»

بیش از یک هفته از شکسته شدن یکی از لوله‌های نفت و آلودگی رودخانه مارون در شرق خوزستان می‌گذرد، اما نه پاکسازی این رودخانه از لکه‌های نفتی تمام شده و نه مشخص است چه میزان خسارت پس از ورود این حجم آلاینده به مارون وارد شده. حالا ۲۹ انجمن محیط‌زیستی خوزستان با صدور بیانیه‌ای به خسارت‌های مرتبط با این آلودگی نفتی اشاره کرده و آورده‌اند: ««این آلودگی، رودخانه ‌و بیشه‌زار ارزشمندی را که با گونه‌های متنوع گیاهی و جانوری شریان حیاتی طبیعت و زندگی مردم است، دستخوش آسیب جدی کرده و تهدید جدی برای کشاورزی و سلامت عمومی است.»

|پیام‌ ما| آمارهای متفاوت از بیش‌برداشت یا کسری تجمعی آبخوان‌های کشور اعداد بسیار متفاوت ۱۴۰، ۲۴۰ و ۳۴۰ میلیارد مترمکعب را عنوان می‌کنند؛ کسری‌ای که متهم اصلی آن بخش کشاورزی است. بحث تازه‌ای در همین ارتباط شکل گرفته‌ است که گروهی از کارشناسان می‌گویند مکانیزاسیون، به‌ویژه استفاده از آبیاری قطره‌ای با افزایش بهره‌وری و افزایش قابل‌توجه سطح زیرکشت، به این وضعیت دامن زده است. گرچه مخالفان و موافقانِ اشکال مختلف آبیاری در کشور، هر کدام برای اثبات حقانیت خود و مقصر شناختن آبیاری نوین یا اعلام برائت از آن، ادله قابل‌توجهی دارند، اما معاون پژوهش‌ مرکز ملی مطالعات کشاورزی ایران می‌گوید با هر استدلالی که به موضوع نگاه کنیم، کشاورزی باید سطح زیرکشت خود را پایین بیاورد و مصرف ۸۰ میلیارد مترمکعبی خود را به کمتر از ۵۰ میلیارد مترمکعب کاهش دهد. عباس کشاورز می‌گوید: بخش کشاورزی باید پیشقدم ریاضت آبی شود. به‌عقیده او، همه آنچه گفته می‌شود، حاشیه و دعوای بی‌دلیل بر لحاف ملاست. با این‌همه، وزارت جهادکشاورزی همچنان سیاست‌های آبیاری خود را دنبال می‌کند و در حال حاضر تا ۸۵ درصد منابع مالی مورد نیاز برای اجرای سیستم‌های نوین آبیاری را از طریق تسهیلات تأمین می‌کند، اما هیچ تمرکزی بر تغییر الگوی کشت و کاهش سطح زیرکشت ندارد.

وقتی خبر رسید دوربین‌های تله‌ای در قرق علی‌آباد چهل‌گزی یزد بالاخره و بعد از غیبتی چهارساله تصویر پلنگ را ثبت کرده‌اند، «مهدیه کرمی»، کارشناس قرق که در راه بازگشت از منطقه بود، تمام راه را گریه کرد. آن روزِ آذرماه پارسال برای او تصویری از زندگی دوباره در ۵۰ هزار هکتار از زمین‌هایی بود که از سال ۱۳۹۵ مجوز قرق را گرفته بودند. همان روزی که برای «امیر منصوری»، قرق‌دار منطقه، متفاوت‌ترین روز فعالیت‌ ۱۲ساله‌اش است و حالا هم که یاد آن روز می‌افتد، سرش را بالا می‌گیرد و با صورتی که از شادی شکفته، می‌گوید «چه خوشحالی‌ای بیشتر از این؟ تلاش‌هایمان نتیجه داد. بعد از هفت سال حفاظت، مجوز قرق دادند.» هفت قرق‌بان از هشت سال قبل در علی‌آباد چهل‌گزی، تنه‌ به‌ تنه منطقه حفاظت‌شده کالمند-بهادران، شب را به‌ روز رسانده‌اند و تصویر ماندگار هر لحظه‌شان دیدن آهو در دشت علی‌آباد و دنبال کَل و بزها گشتن در رشته‌‌کوه‌های مشرف به دشت است؛ آنجا که کل‌ها و بزها در سایه کوه پناه می‌گیرند و پرندگان شکاری در آسمانش راه پروازشان طولانی است. در همان دشتی که به‌تازگی تصویر رودک عسل‌خوار در آن ثبت شده و مهدیه کرمی با چشمانی که از ذوق برق می‌زند، دست به گوشی می‌شود، فیلم رودک عسل‌خوار را پیدا می‌کند و می‌گوید: «می‌دانستیم در منطقه هستند، دوربین‌ تله‌ای آنها را ثبت کرده بود. اما این فیلم فرق دارد. یکی از بچه‌های خودمان گرفته، ببینید چقدر زیباست!»

«در این ۵۰ سال آنقدر حواسمان در حفاظت به گونه‌های بزرگ‌جثه بود که هم سایر گونه‌ها فراموش شدند و هم زیستگاه‌هایشان؛ ‌نمونه‌اش هماگ!» این را «باربد صفایی مهرو‌»، دانش‌آموخته زیستگاه‌ها و تنوع‌زیستی، می‌گوید. پنجشنبه اول خرداد آتش به جان منطقه حفاظت‌شده «هماگ» افتاد‌، از آن روز تاکنون کمتر کسی اخبار و تصاویر آن را در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته یا خبرهای آن را دنبال کرده است. چند نفر در جمع محیط‌زیستی‌‌ها می‌دانند «هماگ» کجاست؟ و چه گونه‌هایی دارد؟ درحالی‌که به‌گفته این خزنده‌شناس «بیراه نیست اگر بگویم هماگ از نظر ارزش حفاظتی حتی برتر از مناطقی مانند پارک‌های ملی ارسباران و گلستان است».

«ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در کشور ما همچنان با همان شیوه‌ای مدیریت می‌شوند که سایر مناطق حفاظت‌شده اداره می‌شوند.» این گفته «حمید ظهرابی»، معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در کارگاه «معیشت‌های جایگزین پایدار در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران» است. او علاوه‌بر شرح وضعیت فعلی، راه‌حلی را هم مطرح کرد: «پیشنهادم این است که ابتدا یک آیین‌نامه مشخص، مثلاً در سطح مصوبه دولت، برای مدیریت ذخیره‌گاه‌ها تهیه شود و یک کمیته ملی ساماندهی این مدیریت را به‌عهده بگیرد. پس‌از‌آن نیز می‌توان به‌سمت تدوین قوانین و مقررات اختصاصی در قالب یک لایحه برای تصویب در مجلس پیش رفت.»

|پیام‌ما| «کدام محصول را می‌توانیم یک سال در انبار خانه خود نگه داریم و بعد بفروشیم؟ چه بکاریم که حداقل هزینه‌های کار حتی بعد از یک سال به ما برگردد؟ ناچاریم برنج بکاریم. می‌گویند آب نداریم برنج نکارید. مگر آب برای بقیه محصولات هست؟! لااقل برنج خراب نمی‌شود، ما هم باید درآمد داشته باشیم، چطور وزارت جهادکشاورزی متوجه این موضوع نیست؟» این صحبت‌های یک شالیکار در استان اصفهان است؛ یکی از استان‌هایی ممنوعه برای کشت برنج. شبیه همین حرف‌ها را شالیکاری دیگر در خوزستان می‌گوید. جمله‌هایی که آغاز دردسر برای شالیکاران در شمال کشور به‌ویژه گیلان است. جای دیگری که نباید، برنج می‌کارند و شالی شمالی‌ها روی دستشان می‌ماند. اما فقط شالیزارهای استان‌های ممنوعه نیستند که مشکلات متعددی برای استان‌های مجاز به کشت برنج ایجاد می‌کنند، بلکه واردات بی‌رویه این محصول هم هست. وارداتی که با ارز ترجیحی انجام می‌شود و دو سال پیاپی برنج گیلانی‌ها را روی دستشان گذاشته است. آن‌هم برای تأمین چه میزان برنج؟ برای تأمین محصولی که روزانه ۸ تن آن هدر می‌رود.

استاندار سیستان‌وبلوچستان در پاسخ به «پیام ما»:

پس از استقلال هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷، مرزهای ترسیم‌شده بین این دو کشور از داخل حوضه سند عبور کرد و تقریباً اکثر سرشاخه‌های سند در داخل هند قرار گرفت. این امر، هند را به دولت ساحلی بالادستی و پاکستان را به دولت ساحلی پایین‌دستی تبدیل کرد. در همین راستا، شیوه کنترل آب‌های حوضه سند در طول جنگ بین دو کشور بین سال‌های ۱۹۴۷ و ۱۹۴۸، یکی از اصلی‌ترین کانون‌های اختلاف بود. پاکستان به‌طور ویژه‌ای به آب‌های حوضه سند وابسته است؛ به‌طوری‌که حدود ۹ درصد از منابع آبی این کشور برای مصارف مختلف از جمله آشامیدنی و کشاورزی از رودخانه‌های این حوضه تأمین می‌شود. درواقع، همان‌گونه‌که مصر هدیه نیل و ازبکستان هدیه آمودریاست، پاکستان نیز هدیه سند است. هند نیز حدود ۲۵ درصد از آب‌های حوضه سند را برای مصارف مختلف خود استفاده می‌کند. هرچند رودخانه‌های مهم دیگری از جمله گنگ و براهماپوترا نیز در مناطق شمالی هند جریان دارند که همچون سند از رشته‌کوه‌های هیمالیا سرچشمه می‌گیرند.

«یکی-دو روز زودتر رسیده بودیم،‌ سه بز کوهی تلف‌شده زنده می‌ماندند»، این گفته «محمد پیروزی» از اهالی روستای صالح‌آباد بندرلنگه است. این روزها فیلمی از او که به‌همراه «محمد دژپناه»، «محمد علیشاپور» و «محمد راه‌نشین» در شبکه‌های اجتماعی به‌شکل گسترده پخش شده که ۲۴ فرد کل و بز را نجات می‌دهند. آنها حدود هشت ساعت در حال امدادرسانی بودند و درنهایت حوالی ۹ شب به خانه برگشتند و ویدئویی کوتاه را در صفحه شخصی‌شان در اینستاگرام گذاشتند. فیلم نه‌تنها در اینستاگرام بلکه در سایر شبکه‌های اجتماعی به‌سرعت دست‌به‌دست شد و آنها را به شخصیت‌هایی شناخته‌شده بدل کرد.