عقاب طلایی، بهله و شاهین در کهگیلویه و بویراحمد با تهدیدهای جدی ناشی از خشکسالی، تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه و شکار غیرمجاز روبه‌رو هستند. مسئولان محیط زیست استان می‌گویند حفاظت از این گونه‌های ارزشمند، علاوه بر اقدامات نظارتی، به مشارکت جوامع محلی و ارتقای آگاهی عمومی نیاز دارد.

تهران، به‌عنوان کلان‌شهری در دامنه‌های جنوبی البرز، فارغ از هویت اجتماعی، سیاسی و کالبدی امروز آن، پیش از هر چیز پهنه‌ای جغرافیایی با ویژگی‌های طبیعی منحصربه‌فرد است. این سرزمین، با توپوگرافی ویژه، فرازونشیب‌های طبیعی و شبکه‌های زیستی درهم‌تنیده، نه‌تنها از ارزش‌های زیبایی‌شناختی برخوردار است، بلکه از منظر کارکردهای اکولوژیک و پایداری محیطی نیز اهمیتی کم‌نظیر دارد.

یک سال پس از ممنوعیت حضور خودرو در جنگل النگدره، طبیعت جان دوباره گرفت

اکو-فیکشن، ژانری است که دغدغه‌های زیست‌محیطی را در قالب داستان به تصویر می‌کشد و دیگر محدود به ادبیات مکتوب نیست. سینما و حتی بازی‌های ویدئویی نیز به این عرصه وارد شده‌اند. این اصطلاح، ترکیبی از واژه‌های اکوسیستم و فیکشن به‌معنای فیلم داستانی است که زیرشاخه‌های فراوانی دارد و روزبه‌روز گسترده‌تر می‌شود.

«اهالی «روستای پامنار» تا چند سال پیش «جغد ماهی‌خوار» را بدشگون می‌دانستند. می‌گفتند هر کس یکی از این جغدها را که پشت سد دز لانه داشت ببیند، تا شب نشده، باید بکشد و از شرش خلاص شود تا شومی جغد دامنگیرش نشود. شبکه‌های اجتماعی که به راه افتاد، یکی از اهالی خیلی اتفاقی عکسی از جغد ماهی‌خوار منتشر کرد. این تصویر دست به دست شد و به یکی از پرنده‌نگرها رسید که مدت‌ها به‌دنبال تصویربرداری از این گونه بود. بعد از آن، پای پرنده‌نگرهای دیگر هم برای دیدن جغد ماهی‌خوار به روستا باز شد و پامنار شد یکی از مقاصد گروه‌های پرنده‌نگری.» این روایت «نوید پارسایی»، پرنده‌نگر، مدرس و مؤسس «آکادمی حیات‌وحش ایران»، از رونقی است که پرنده‌نگری برای یکی از دورافتاده‌ترین روستاهای دزفول در شمال خوزستان به ارمغان آورده. حالا «جغد ماهی‌خوار» برای پامناری‌ها خوش‌قدم است و آن‌طورکه پارسایی می‌گوید: «قایقران‌های محلی قبل از رسیدن به لانه جغد ماهی‌خوار موتور قایقشان را خاموش می‌کنند، مبادا جغد بترسد و از آنجا برود و دیگر برنگردد.»

صدور مجوز شکار پرندگان آبزی، کنارآبزی و خشک‌زی امسال حواشی زیادی به‌دنبال داشت. هرچند صدور این مجوز قدمتی ۵۰ساله دارد و برخی سال‌ها صادر شده و برخی سال‌ها صادر نشده است، اما در حال حاضر نگرانی‌ فعالان از چند جهت عنوان می‌شود. نخست آنکه جواز شکار باید براساس مطالعات جمعیتی باشد. این مطالعات نسبتاً موجود است، اما مجوزهای شکار در حال حاضر منطبق با آن نیست و همچنان به سیاق سنتی چنگر، خوتکا و اردک سرسبز در لیست شکار قرار دارند. نکته دیگر و البته نکته اصلی، نبود برخورد قاطع با متخلف است. فعالان می‌گویند مجوز شکار بخش کوچکی از مشکل است، پرندگان با مجوز و بی‌مجوز در تعداد بالا در حال شکارند و بازوی بازدارنده‌ای برای مقابله با آن وجود ندارد. آن‌هم در شرایطی که زیستگاه‌های کشور به نسبت گذشته شرایط شکننده و آسیب‌پذیرتری را تجربه می‌کنند. بااین‌حال، معاون محیط طبیعی سازمان محیط‌زیست معتقد است نیازهای معیشتی و خواست‌ها برای شکار بالاست و اگر به‌صورت کنترل‌شده به این موضوع جواب داده نشود، قانون‌گریزی افزایش می‌یابد و هنوز آمار دقیق مجوزهای صادرشده در هر استان مشخص نیست و استان‌ها به جمع‌بندی نرسیده‌اند. مخالفان اما معتقدند اکوسیستم شکننده کشور یارای مقابله با این حجم از شکار را ندارد و در گام نخست باید فکری برای برخورد مناسب با متخلف داشته باشیم؛ متخلفانی که هم باجواز و هم بی‌جواز در حال صید گسترده‌اند.

از زمانی که حمید ظهرابی پست معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست را در اختیار گرفته، چند اقدام و اظهارنظرش واکنش‌های زیادی را در جامعه به‌همراه داشته است. اولین آنها به انتشار فراخوانی برمی‌گردد که براساس آن قرار است گروهی از کارشناسان عضو کمیته‌ای برای تصمیم‌گیری درباره پرحاشیه‌‌ترین گونه حیات‌وحش ایران یعنی یوز باشند. دومین مورد باز به منطقه‌ای مربوط است که گردشگری در آن همواره در صدر خبرها بوده؛‌ آشوراده! پس از پایان یک روز کاری به دفتر حمید ظهرابی رفتیم تا درباره آنچه قرار است برای حفاظت از یوز و گردشگری در تنها جزیره دریای شمال انجام شود، از او بپرسیم. ظهرابی در میان انبوه کارهایی که بایست پس از این ساعت پیگیری می‌کرد، به پرسش‌های ما پاسخ داد و در ادامه باز سراغ جلساتی رفت که به همین دو موضوع برمی‌گشت.

یک دهه بعد از هجوم ماهی تیلاپیای آفریقایی به رودها و تالاب‌های خوزستان، حالا نوبت به ماهیان چینی رسیده است. گونه‌های غیربومی که طبق ماده ۳ قانون حفاظت، احیاء و مدیریت تالاب‌های کشور ممنوعه است، اخیراً در رودخانه دز، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های شمال خوزستان، رهاسازی شده‌اند. آن‌طور که برخی کارشناسان محیط‌زیست این واقعه را «ترور بیولوژیک رودخانه دز» توصیف کرده‌اند. اوایل آبان‌ماه بود که اداره شیلات با همراهی اداره محیط‌زیست دزفول بیش از نیم‌میلیون بچه‌ماهی چینی را در رودخانه دز رهاسازی کرده که اعتراض فعالان محیط‌زیست را به دنبال داشت. سید محسن رضازاده عضو انجمن محیط زیستی کنکاج دزفول به پیام ما می‌گوید: «هشت انجمن محیط زیستی خوزستان در اعتراض به رهاسازی ماهیان غیربومی در رودخانه دز، در حال تنظیم شکوائیه با عنوان تخریب محیط‌زیست و بوم‌شناسی رودخانه دز در مراجع قضایی هستند تا به دادستان دزفول و دادستان مرکز استان ارائه دهند.»

محوطه باستانی دهتل در حدود پنج کیلومتری دهستان دهتل در بستک هرمزگان قرار گرفته است و یکی از مهمترین مراکز مهم هنر صخره‌ای در ایران محسوب می‌شود. در سراسر این سایت، در وسعتی حدود ۲۵۰ هکتار، سنگ‌نگاره‌های منحصربه ‌فردی بر تن سنگ‌های کروی‌شکل پراکنده‌اند. در مجموع بالغ‌بر دو هزار سنگ‌نگاره در این محوطه قرار دارد که قدمت بعضی از آنها به بالغ‌بر ۹ هزار سال می‌رسد. سایت باستانی دهتل در هفدهم دی‌ماه ۱۳۹۸ در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده است، اما هنوز اقدام حفاظتی برای این محوطه ارزشمند که اطلاعات مهمی درباره تمدن ایلام در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد، صورت نگرفته است. محوطه‌ای که می‌تواند به‌عنوان یک سایت-موزه و به تعبیر مرتضی فرهادی، «موزه‌ای در باد» هر روز میزبان پژوهشگران و دانشجویان و گردشگران از سراسر دنیا باشد، اما سال‌هاست به‌حال خود رها شده و مقصد حفاران غیرمجاز است، به‌تازگی باز هم اخباری مبنی‌بر تخریب آن به دست ما رسیده است.

پآن چیزی که ما در سال‌های گذشته شاهدش بودیم، تداوم قانون‌گریزی باغ‌وحش‌ها و فقدان برخورد لازم از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست است. این مسئله در طول سالیان متمادی ادامه داشته و در پاره‌ای موارد وضعیت بدتر هم شده است. برای مثال در بهمن‌ماه سال ۱۴۰۰ در باغ‌وحش شهرداری اراک یک کارگر توسط شیرها کشته شد. همین اتفاق در فروردین سال ۱۴۰۲ در باغ‌وحش صفه اصفهان رخ داد و خرس‌ها کارگر آنجا را کشتند. سؤال اینجاست که تخلف در چه سطحی باید انجام شود که سازمان حفاظت محیط‌زیست برخورد لازم را انجام دهد؟ متأسفانه هرکجا مالک باغ‌وحش یا باغ پرندگان شهرداری یا سایر نهادهای حکومتی هستند، عملاً برخوردی انجام نگرفته است و فقط تماشاچی بوده‌اند.