با قطع و خاموشی کامل اینترنت در پنجشبه، ۱۸ دی‌ماه، و ادامه‌دار بودن این فرایند، بازار ماهواره‌ها دوباره داغ شده است. در این میان با افزایش تقاضا و کاهش تجهیزات، هزینه خرید و نصب آن تا ۴۰ میلیون تومان و حتی شاید بیشتر رسیده است. اما مسئله اصلی این نیست. مسئله این است که با قطع اینترنت بین‌الملل و دسترسی مردم به منابع متنوع خبری، روایت‌ها در داخل در دست خبرگزاری و برنامه‌های تلویزیونی داخلی و در ماهواره در دست شبکه‌های خارج از ایران است. روایت‌هایی که ممکن است با واقعیت تفاوت زیادی داشته باشد، اما چون جریان آزاد ارتباطات وجود ندارد، درنتیجه آینده کشور در وضعیت نامعلومی به سر می‌برد. هنگام نوشتن این گزارش، خبرهایی مبنی‌بر توقیف روزنامه «هم‌میهن» نیز شنیده می‌شود که بار دیگر این سؤال را به ‌وجود می‌آورد: اگر بستری برای گفت‌وگو و دسترسی به اخبار در رسانه‌ها و مطبوعات داخلی وجود نداشته باشد، ایران چه چشم‌اندازی خواهد داشت؟

«پریسا» به شاگردانش در کشورهای مختلف زبان فارسی آموزش می‌داد و به آنها می‌گفت ایران آن چیزی نیست که در خبرها می‌گویند. او از ۱۲ روز پیش تا امروز نتوانسته اینستاگرام، تلگرام و واتس‌اپ را باز کند و تا امروز حتماً شاگردانش اخبار را دیده‌اند. «الهه» مشاور تغذیه است و می‌گوید بسیاری از مراجعانش که وضعیت روزانه‌شان را آنلاین پیگیری می‌کرد، به پرخوری عصبی افتاده‌اند و دل‌ودماغ رسیدن به وضع سلامتشان را ندارند. «رضوان» شب‌ها به‌سختی پلک روی هم می‌گذارد، چون اجناس سفارشی مشتریانش از کشورهای دیگر به دستش نمی‌رسد. شبیه او بسیارند. طولانی‌ترین خاموشی اینترنت ایران دامن همه را گرفته است و درآمدزایی کسب‌وکارهای خرد آنلاین متوقف شده است.

درحالی‌که بیش از ۱۰ روز از قطعی اینترنت و محدودیت‌های ارتباطی به‌دلیل اعتراضات می‌گذرد، برخی از نمایندگان مجلس در این سکوت ارتباطی به‌دنبال افزایش بودجه برخی نهادهای فرهنگی به‌میزان ۵۳ درصد فراتر از لایحه بودجه ۱۴۰۵ که کلیات آن تصویب شده، هستند. این اتفاق به‌گفته «احمد علوی»، استاد اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی، یک تغییر فاحش در لایجه بودجه محسوب می‌شود و ماهیت این لایحه را تغییر می‌دهد. از سوی دیگر «حسین عبده تبریزی»، اقتصاددان، نیز این اقدام را خطرناک و هشداردهنده و تورم‌زا می‌داند.

گزارش مرکز آمار از افزایش تعداد شاغلان خبر می‌دهد، اما این به‌معنای بهبود وضعیت اشتغال در کشور نیست. نرخ مشارکت اقتصادی در ایران از کشورهای توسعه‌یافته حدود ۲۰ درصد کمتر است. یعنی با اینکه جمعیت افراد شاغل بیشتر شده، آنچه اتفاق افتاده، کاهش مشارکت اقتصادی و نسبت به جمعیت، کاهش تعداد شاغلان یا افراد جویای شغل است. یک کارشناس اقتصاد در گفت‌وگو با «پیام ما» علت این روند را درصد کم حضور زنان، پویا نبودن اقتصاد کشور و ناتوانی کشور در ایجاد اشتغال می‌داند. علاوه‌برآن، او معتقد است با آنکه تمام جهان به‌سمت مشاغل خدماتی می‌رود، اما بخش خدمات در کشور ما تولید ملی را افزایش نمی‌دهد و کالا فقط دست‌به‌دست می‌شود. تمام این موضوعات نیز به ناکارآمدی اقتصاد کشور بازمی‌گردد.

|پیام ما| موضوع پایش آنلاین مناطق تحت مدیریت محیط‌‌زیست سال‌هاست که مطرح شده‌. مدیران سازمان حفاظت محیط‌زیست از هوشمندسازی حفاظت و جایگزینی آن با نیروهای میدانی می‌گویند. بااین‌حال، تجربه این روزها در قطع سراسری اینترنت شکننده بودن چنین تصمیم‌هایی را آشکار می‌کند. زمانی که اپلیکیشن‌ها و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی داخلی نیز به‌سختی باز می‌شود‌، چطور می‌توان حفاظت از طبیعت و تنوع‌‌زیستی ایران را بر این پایه استوار کرد.با قطع سراسری اینترنت،‌ جست‌وجو و یافتن تاریخچه درباره اظهارنظر مسئولان درباره پایش آنلاین دشوار است. بااین‌حال، مروری بر اخبار پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان حفاظت محیط‌زیست نشان می‌دهد تنها در سه ماه اخیر مسئولان مختلف بارها دراین‌باره صحبت کرده‌اند. استاندار اردبیل ۲۷ آبان‌ماه در آیین افتتاح و بهره‌برداری مرکز پایش هوشمند محیط‌زیست کشور اعلام کرد سامانه پایش آنلاین رودخانه ارس راه‌اندازی و به‌روز می‌شود. یک روز بعد، یعنی در ۲۸ آبان، خبر دیگری این‌بار به‌نقل از «حمید ظهرابی»، معاون محیط‌زیست طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، منتشر شد. این مقام مسئول در نشست کمیته مشورتی هوشمندسازی سازمان حفاظت محیط‌زیست بر اهمیت شتاب‌بخشی به فرایند هوشمندسازی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در پایش، مدیریت و حفاظت از مناطق حساس کشور تأکید کرد و خواستار تمرکز ویژه بر مناطق بحرانی همچون پارک ملی گلستان و تندوره شد. نهم آذرماه شاهد افتتاح مرکز پایش هوشمند محیط‌زیست بودیم. در جلسه‌ای که به همین منظور تشکیل شد، معاون توسعه مدیریت، حقوقی و امور مجلس سازمان حفاظت محیط‌زیست گفت: «با راه‌اندازی مرکز پایش هوشمند علاوه‌بر آنکه رصد خیلی دقیقتری بر اتفاقات محیط‌زیست اتفاق خواهد افتاد، آمادگی داریم براساس شاخص‌هایی که با هماهنگی دستگاه‌های اجرایی و متخصصین سازمان حفاظت محیط‌زیست تبیین می‌شود، برنامه‌های عملیاتی برای بهبود چالش‌ها و جلوگیری از تشدید آن ارائه دهیم. * اینترنت،‌ ضرورت هوشمندسازی «احمد رادمان»، رئیس پارک ملی گلستان، درباره آنچه تحت عنوان هوشمندسازی و پایش آنلاین در پارک ملی گلستان اتفاق افتاده، می‌گوید: «دو هفته پیش نامه‌ای به پژوهشکده محیط‌زیست زده شده است. همچنین، کتابچه‌ای تهیه شده که در آن مناطق پرخطر و... را مشخص کرده‌ایم.» به‌گفته او، در گذشته هم برای چهار نقطه از پارک ملی گلستان دوربین خریداری شده بود که همچنان فعال نیستند. او می‌افزاید: «بااین‌حال، تمام این موارد تنها زمانی قابل اجراست که دسترسی به اینترنت فراهم باشد.» * پایش آنلاین،‌ ضربه دوم به حفاظت یک منبع آگاه با اشاره به اینکه دوربین‌های پارک ملی گلستان در سال ۱۳۹۶ تهیه شدند تا کار کنترل جاده را انجام دهند، می‌گوید: «ما در بحث پایش آنلاین با دو بحث مواجه‌ایم؛‌ کارایی این شیوه و اتصال به اینترنت.» او اضافه می‌کند: «تصور مدیران سازمان حفاظت محیط‌زیست این است که با دوربین‌گذاری، نیازی به گشت نداریم. درحالی‌که پایش آنلاین نقش مکمل در حفاظت را دارد و نمی‌تواند جایگزین گشت‌های محیطبانی شود.» این منبع اگاه با اشاره به اینکه شغل محیطبانی به دستگیری متخلفان و شکارچیان غیرمجاز خلاصه نمی‌شود‌، می‌گوید: «محیطبانان قرار است کار پایش را در ابعاد مختلف انجام دهند، به‌عنوان مثال با دیدن لاشه ممکن است متوجه بیماری شوند و...، ولی زمانی که ما این موضوع را در دوربین‌گذاری خلاصه می‌کنیم، عملاً تنها یک وجه را برجسته کرده‌ایم.» او سطح دربرگیری پایش‌های آنلاین را هم چالش دوم می‌داند. به‌گفته او، این دوربین‌ها و... تنها می‌توانند بخش‌های محدودی از مناطق را پوشش دهند. به‌علاوه، مشکل خراب شدن دوربین‌ها هم مطرح است. «تجربه نشان می‌دهد با بروز هر مشکلی باید شش ماه معطل ماند و همین باعث رها شدن مناطق می‌شود.» به‌گفته این منبع آگاه،‌ اگر پایش آنلاین به این معنا باشد که محیطبان کار اپراتوری را انجام دهد،‌ عملاً حفاظت بیشتر آسیب می‌‌بیند. او می‌گوید: «دوربین،‌ پهپاد و... به عنوان مکمل می‌توانند به کار گرفته شوند. در حال حاضر با همین رویه ۲۴ و ۴۸ ساعت که برای شیفت‌بندی اعمال کرده‌اند، حفاظت به‌اندازه کافی آسیب دیده و نباید با آنلاین کردن پایش به این شکل،‌ ضربه دومی به ‌آن زد. » حتی اگر پایش آنلاین را هم داشته باشیم، در شرایطی که اینترنت می‌تواند دچار اختلال شود و یا با قطع سراسری آن مواجه‌ می‌شویم، چه می‌شود کرد؟ این منبع آگاه می‌گوید: «قطعاً اگر اینترنت قطع شود، دچار مشکل دیگری می‌شویم. در این شرایط مناطق به یکباره رها می‌شود و نتایج زحمات سال‌‌های سال محیطبان به یکباره بر باد می‌رود.» قطع یکباره اینترنت در ایران باعث اختلال در بسیاری از فعالیت‌ها شده است. در این شرایط صاحبان برخی کسب‌‌وکارها حاضر شده‌اند بلیت‌های بین ۳۰ تا ۹۵ میلیون تومانی به استانبول تهیه کنند تا بتوانند به اینترنت دسترسی داشته باشند. بااین‌حال، وقتی پای حفاظت در میان باشد، چنین امکان‌هایی از دست می‌رود. مناطق را نمی‌توان در چمدان گذاشت و به جای دیگری منتقل کرد. ازاین‌روست که پایش آنلاین و سخن گفتن از هوشمندسازی نمی‌‌تواند جایگزین گشت‌زنی شود.

سال‌هاست که برای مرورگرهای داخلی تبلیغ می‌شود و بودجه‌‎های زیادی هم پای آنها رفته است. همچنین، با ورود به دوران هوش مصنوعی، متخصصان ایرانی نیز دست‌به‌کار شدند تا از رقبای جهانی خود جا نمانند. اما قطعی سراسری اینترنت و اجبار مردم به روی آوردن به محصولات داخلی، نشان داد «کوه موش زایید». اکثر کاربرانی که از مرورگرهای ایرانی استفاده می‌کنند، از آنها ناراضی‌اند و هوش‌های مصنوعی ایرانی هم از اضطرار مردم سوءاستفاده کرده و تنها خدمات پولی را ارائه می‌دهند. همین عوامل نشان می‌دهد اینترنت بین‌الملل باید هرچه سریع‌تر وصل شود تا مردم مجدداً بتوانند به زندگی عادی خود بازگردند.

|پیام ما| از روز هجدهم دی‌ماه بیش از ۲۰۰ ساعت از قطعی ارتباط ما با جهان گذشته است. از همان روز هم امکان ارسال پیامک‌ها با انسداد مواجه و تماس‌های تلفنی هم مختل شدند و بعد از دو روز، تنها راه ارتباطی در تماس‌های تلفنی خلاصه شد. تا روز شنبه، ۲۷ دی‌ماه، که سرانجام شهروندان امکان ارسال پیامک را پیدا کردند؛ اتصال مجدد کوچک‌ترین امکان ارتباطی در عصر ارتباطات دیجیتال.

|پیام ما| اعتراضات گسترده دی‌ماه که با بحرانی شدن وضعیت بازارها آغاز شد، نه‌تنها منجر به حل مسائل و مشکلات اقتصادی نشد، که مواجهه حاکمیت با این اعتراضات و تصمیماتی که در پی آن گرفته شد، به‌ویژه قطعی بی‌سابقه اینترنت و ارتباطات، بر مشکلات کسب‌وکارها و فعالان اقتصادی در بخش‌های مختلف دامن زد. یکی از این بخش‌ها که این روزها وضعیت شکننده‌ای هم داشت، گردشگری بود. قطعی اینترنت که به‌گفته مسئولان به‌دلایل امنیتی و در پی تشدید اعتراضات انجام شد و حالا ۱۱ روز از آن می‌گذرد، چنان ضربه مهلکی بر تن نحیف این بخش وارد کرده که فعالان این بخش سکوت را بر هر اظهارنظر یا بیان مشکلات ترجیح می‌دهند و می‌گویند از گفتن حرف‌هایی که شنیده نمی‌شود، خسته‌اند. آنها معتقدند به این زودی نمی‌توانند خسارات ناشی از شرایط به‌وجود‌آمده را جبران کنند. هرچند بازیگران اصلی این بخش صدایشان را به گوش رسانه‌ها می‌رسانند، اما در زنجیره ارزش گردشگری هستند کسانی که کسب‌وکارشان با این بخش گره خورده و حالا تریبونی هم برای بیان مشکلاتشان ندارند. راهنمایان گردشگری از جمله این گروه‌ها هستند.

۱۷ روز از بروز حوادث اخیر گذشته است. سخنگوی دولت از تشکیل کمیته حقیقت‌یاب برای بررسی این رویدادها خبر می‌دهد. اگرچه برخی از نزدیکان دولت تشکیل این کمیته را در حد پیشنهاد می‌دانند، بااین‌حال «کامبیز نوروزی»، روزنامه‌نگار و حقوقدان معتقد است: «تشکیل این کمیته به‌ شرط اینکه از اشخاص و نهادهای مدنی تشکیل شده باشد و نهادهای دولتی در آنها دخالتی نداشته باشند و گزارش آن بسیار سریع ارائه شود، می‌تواند در اقناع افکار عمومی ملی و بین‌المللی نقش بسیار مهمی را ایفا کند.»

«خبرها را دهان به دهان می‌شنوم.» این جمله را مریم می‌گوید که حالا رسیدن قطعی اینترنت به ششمین روز، کلافگی و بی‌خبری او را بیشتر کرده است. راه‌های اطلاع‌رسانی به شهروندان محدودتر از گذشته شده و فعالیت‌ رسانه‌ها و خبرنگاران برای تهیه گزارش که در گذشته هم با چالش‌هایی مواجه بوده، بیشتر از قبل شده است. از آغاز قطعی گسترده اینترنت و نبود دسترسی به شبکه‌های اجتماعی، شهروندان نظرات خود را در بخش دیدگاه‌های خبرگزاری‌های داخلی مطرح می‌کنند و در روزهای گذشته تعداد کامنت‌های رسانه‌ فناوری «زومیت» و خبرگزاری «فارس» به‌طور چشمگیری افزایش یافته بود. اما طولی نکشید که همین دسترسی هم محدود شد و روز سه‌شنبه، ۲۳ دی، کاربران زومیت در بخش نظرات با این پیام مواجه شدند: «به دستور مقام امنیتی دیدگاه‌های زومیت تا اطلاع ثانویه غیرفعال شد.» چنین قطعی ارتباط گسترده‌ای برخی را به خرید نسخه کاغذی روزنامه‌ها سوق داده و مشاهدات میدانی «پیام ما» از چند دکه روزنامه‌فروشی نشان می‌دهد در این روزها خرید روزنامه کاغذی بیشتر شده است، اما نه آنقدر که گفته شود مرجعیت در حال بازگشت به رسانه‌های سنتی است و یک استاد ارتباطات به «پیام ما» می‌گوید: «وقتی جامعه‌ای در سکوت خبری قرار می‌گیرد، مردم ناچارند در فقدان منبع خبری گسترده، سراغ منابع سنتی بروند.»

|پیام ما| وقتی در جریان اعتراضات آبان 98 اینترنت به‌مدت ۱۰ روز قطع شد، بسیاری از فعالان گردشگری این اتفاق را ضربه‌ای مهلک بر بدنه گردشگری دانستند. آن روزها کسی خبر از طوفان حوادثی که در راه بود، نداشت. حالا پس از گذشت شش سال دوباره قطعی اینترنت و بی‌سابقه‌ترین قطعی ارتباطی کشور بر گردشگری که به‌گفته وزیر گردشگری در حال بیرون آمدن از شرایط رکود بود، سایه انداخته و ضربه کاری دیگری بر آن وارد کرده است. اما شرایط امروز گردشگری ایران که در مقاطع مختلف شش سال گذشته بارها آسیب دیده است، با شرایطی که این بخش در سال 98 داشت، متفاوت است و این بخش در آسیب‌پذیرترین وضعیت خود در سال‌های اخیر قرار دارد. هرچند نمایندگان مجلس و مسئولان وعده برقراری ارتباط دوباره با اینترنت را در روزهای آینده می‌دهند، اما آسیبی که متوجه بخش گردشگری است، تنها با اتصال اینترنت جبران نمی‌شود.

|پیام ما| امکان حضور خبرنگاران مستقل در میدان وجود ندارد. کار رسانه‌ها پیش از این هم با وجود سانسور و خط قرمزها، با محدودیت پیش می‌رفت و اکنون قطعی اینترنت محدودیت‌ها را بیشتر کرده است. تنها چند خبرگزاری داخلی به اخبار بین‌المللی دسترسی دارند و روایت موجود درباره بیش از دو هفته اعتراض در سراسر ایران، به گزارش‌های همین خبرگزاری‌ها محدود می‌شود. وب‌سایت‌های روزنامه‌ها و پایگاه‌های خبری دیگر قابل‌ جست‌وجو نیستند و این‌طورکه به ‌نظر می‌رسد، دست‌کم در پنج روز گذشته فقط نهادهای ناظر، خواننده محتوای رسانه‌های مستقل بوده‌اند. در شرایطی که تحلیل دقیق وقایع و دسترسی به آمار و داده‌ها ممکن نیست، «انگار از خبرنگاران می‌خواهند با دست‌های بسته شنا کنند». مسئله مرجعیت رسانه بار دیگر زیر ذره‌بین قرار گرفته است.