در‌حالی‌که ایران در مناسبات آبی خود در رودخانه‌های فرامرزی به‌ویژه طی چندسال اخیر کامیابی نداشته است و در سه رودخانه «هیرمند»، «فراه‌رود» و «هریرود» مداخله افغانستان حقابه را به حداقل ممکن رسانده، شرق کشور با بحران شدید آب رو‌به‌رو است. یک‌سو سیستان و هامون بی‌آب است و یک‌سو خراسان‌رضوی به مرکزیت مشهد که حتی آب‌های زیرزمینی خود را از دست داده است. «محمدباقر قالیباف»، رئیس مجلس شورای اسلامی پس از مراجعت از سفر تاجیکستان، اعلام کرد برای انتقال آب از تاجیکستان به ترکمنستان و انتقال به سد دوستی مذاکره کرده است و حالا کارشناسان می‌گویند حتی به زبان آوردن این موضوع به صلاح نیست؛ چراکه فشار طالبان را هم بر حقابه هریرود و هم هیرمند و مناسبات در فراه تشدید می‌کند. به‌گفته کارشناسان، گرچه طالبان با تکمیل کانال «قوش‌تپه»، «آمودریا»، سرچشمه‌ای که گویا رئیس مجلس به آن امید بسته را هم خشک می‌کند، اما ماجرا به همین جا ختم نمی‌شود و این‌بار فشار‌های آبی طالبان بر ایران شدت می‌گیرد و او امتیازات دیگری از جمله فروش آب به ایران را به جای تأمین حقابه قانونی آن را مطالبه می‌کند.

ادامه مدیریت آب به‌شیوه کنونی در کنار ناتوانی و ضعف دیپلماسی در تأمین حقابه‌ها از رودهای مرزی،‌ روند کاهشی ذخایر آب ایران، کمبود آب و سیل‌هایی با خسارات جبران‌ناپذیر و... نشان می‌دهد در برخی مناطق از شمال‌شرق تا جنوب‌شرق و مرکز ایران امنیت آبی پایینی داریم.

در روزهای اخیر خبری از طرف رئیس قوه مقننه ایران منتشر شد مبنی‌بر اینکه با مقامات ارشد دولت تاجیکستان مذاکراتی انجام شده تا اینکه بخشی از آب این کشور به ترکمنستان انتقال یافته است تا درنهایت از طریق سد دوستی فرصت برداشت حقابه بیشتری برای شرق کشور و استان خراسان‌رضوی فراهم شود. در مورد انتشار این خبر نکاتی مطرح است که لازم است بدان اشاره شود.

کابوس شور سد «چم‌شیر» به حقیقت پیوست. دومین بمب نمکی در خوزستان، معروف به «گتوند دوم» که این بار شرق استان را هدف گرفته است. اوایل امسال بود که کارشناسان مستقل خبر دادند هشدارهایشان درباره اثرات سد چم‌شیر درست بوده و شوری رودخانه زهره افزایش چشمگیری داشته. حالا اداره کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان هم زنگ خطر را به صدا درآورده است. «داوود میرشکار»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، از افزایش شوری رودخانه زهره اظهار نگرانی کرده است: «باتوجه‌به نگرانی‌هایی که درباره شورشدن رودخانه زهره به دلیل آبگیری سد چم‌شیر وجود دارد، دستور ویژه‌ای برای بررسی اثرات این سد در خوزستان صادر شده است.» میرشکار به پیام ما می‌گوید: «بر همین اساس، شورای حفاظت کیفی رودخانه‌های خوزستان در هفته گذشته مصوب کرد ظرف یک ماه آینده اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، سازمان جهاد کشاورزی خوزستان و سازمان آب و برق خوزستان گزارشی تهیه کنند و گزارش جامعی از وضعیت زیست‌محیطی و اثرات سد چم‌شیر بر رودخانه زهره و اراضی پایین‌دست سد با محوریت استانداری خوزستان به‌عنوان گزارش شورای حفاظت کیفی رودخانه‌های استان خوزستان به مقامات ملی و دستگاه‌های نظارتی ارائه شود.»

سیمان یکی از عمده کالاهای صادراتی به افغانستان از پایانه‌های مرزی میلک، ماهیرود و دوغارون بوده و است که غالباً در زمینه سدسازی‌های افغانستان مصرف می‌شود، علی‌رغم احداث سدها و سازه‌های آبی متعدد بر رودهای مشترک فرامرزی میان افغانستان و ایران (هیرمند، فراه، خاشرود و هریرود)، اما صادرات سیمان به افغانستان کماکان ادامه دارد.

اثرات تغییراقلیم حوزه‌های مختلفی را تحت‌الشعاع قرار داده است و در بخش آب، این تأثیرگذاری به‌صورت ناهنجاری در جو یا نزولات جوی خود را نشان می‌دهد. سال گذشته، بعد از بارندگی‌های خوب بهار همواره سخن از سال نرمال در میان بود، درحالی‌که در منابع آب این‌طور نبود و تأمین آب با سختی و مشقت همراه بود؛ چراکه شاخص‌های منابع آب به‌جز میزان بارندگی‌ها، مطلوب نبود. سخنگوی صنعت آب کشور در نخستین نشست خبری خود با شروع سال آبی جدید با شرح وضعیتی که گفته شد، اعلام کرد سال آبی ۱۴۰۲ ـ ۱۴۰۳ که شهریورماه خاتمه پیدا کرد، به‌عنوان یکی از سال‌های نرمال طبق آمار وزارت نیرو با دو درصد رشد نسبت به متوسط نیم‌قرن اخیر پایان یافت. در کشور با طیف وسیعی از تغییرات روبه‌رو بودیم، به‌طوری‌که بخشی از کشور با افت ۲۰ درصدی بارندگی و در برخی نقاط دیگر بالای ۵۰ درصد رشد بارندگی را شاهد بودیم: «در مجموع شش استان جزو استان‌های زیرنرمال هستند که شامل استان‌های تهران، بوشهر، قزوین، چهارمحال‌وبختیاری، فارس و سمنان است. در همین شرایط، استان‌هایی هم بودند که شرایط نرمال داشتند، اما وضعیت منابع آبی آنها شرایط مطلوبی پیدا نکرد. به‌طور مثال استان هرمزگان که به‌جهت تحلیل‌های بارش، در وضعیت نرمالی به‌سر برد، ولی سد «استقلال» ورودی خوبی را تجربه نکرد؛ به همین دلیل باید بین سال نرمال بارشی و شرایط منابع آبی نرمال در کشور تفاوت قائل شد.»

فروردین امسال «ملا عبدالغنی برادر»، معاون اقتصادی نخست وزیر طالبان، چهار ماه پس از سفر به ایران و اعلام تعهد به تأمین حقابه در بازدیدی از«سد کجکی» اعلام کرد هیرمند پرآب شده است. با‌این‌حال، حکومت طالبان همچنان از پرداخت حقابهٔ ایران از هیرمند که بنابر معاهدهٔ ۱۳۵۱ حق قانونی ایران است، سر باز زدند و میزان آب رسیده به ایران از دو طغیان هیرمند را به‌جای حقابه معرفی کردند. حالا و با شروع سال آبی جدید، هیئتی از ایران به کابل سفر کرده است که تفاهمات سفر ملا برادر را پیگیری کند. سفری که به‌نظر کارشناسان بدون طرح مدیریتی و طبیعتاً بدون دستاوردی برای کشورمان به پایان می‌رسد. به‌نظر می‌رسد در این فضای مذاکراتی همچنان طالبان می‌تواند بدهکار آبی به ایران باقی بماند و کسی مطالبات را حتی در شرایط از دست رفتن سیستان نیز پیگیری نکند.

«دولت آقای رئیسی در این سه سال هیچ‌کاری برای دریاچه نکرد. آقای جهرمی‌ سخنگوی دولت سیزدهم که در سال ۱۴۰۱ اعلام کرد ما دریاچه را احیا می‌کنیم، باید پاسخ بدهد. آنها فرصت‌سوزی و عوام‌فریبی کردند و به‌ متقاضیان مصرف آب‌بها دادند، به‌جای آنکه دنبال احیا باشند.» اینها بخشی از گفته‌های «عیسی کلانتری»، رئیس اسبق سازمان حفاظت از محیط‌زیست و دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه، در روزهای اخیر است. گفته‌هایی که با اظهارنظرهای «سعید شهند»، مدیرکل اسبق حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌غربی، تناقض دارد. او در آخرین اظهارنظر در این زمینه به «مهر» گفت: «هم‌اکنون یک میلیارد و ۴۷۰ میلیون مترمکعب آب در دریاچه ارومیه وجود دارد که نسبت به سال گذشته دو برابر بیشتر است.»