در کشوری که تاریخ و هویت فرهنگی آن به‌طور مستقیم با آثار باستانی و شواهد تاریخی پیوند خورده است، بی‌توجهی به میراث فرهنگی در پروژه‌های شهری همچنان یکی از بزرگترین فجایع مدیریتی به‌شمار می‌آید. درحالی‌که کشورهای پیشرفته دنیا به‌ویژه در حوزه باستان‌شناسی شهری، از این علوم به‌عنوان ابزاری برای حفظ هویت، جذب گردشگر و تقویت اقتصاد خود استفاده می‌کنند، ایران همچنان در مسیر توسعه شهری خود، بسیاری از آثار تاریخی و فرهنگی را قربانی پیشرفت‌های کوتاه‌مدت می‌کند. چنین بی‌توجهی‌هایی، نه‌تنها به تخریب هویت ملی می‌انجامد، بلکه فرصتی عظیم برای بهره‌برداری از این میراث ارزشمند را از دست می‌دهد. در اصفهان، که روزگاری پر از آثار تاریخی و فرهنگی بوده، پروژه‌هایی همچون مترو و میدان امام علی در چند سال اخیر به معضلی برای جامعه باستان‌شناسی و میراث فرهنگی تبدیل شده‌اند. در این پروژه‌ها، شواهد باستانی فراوانی از دست رفته‌اند؛ شواهدی که می‌توانستند نه‌تنها به شناخت و درک بهتر از تاریخ این شهر بیفزایند، بلکه به ابزاری برای حفظ و معرفی هویت اصفهان به جهانیان تبدیل شوند. اعتراضات جامعه باستان‌شناسی در برابر این پروژه‌ها، صدای فروخورده‌ای است که در مقابل فشارهای اقتصادی و سیاسی غالب می‌شود و به‌نظر می‌رسد هیچ‌گونه اراده‌ای برای تغییر نگرش‌ها و درک صحیح از اهمیت این آثار در میان تصمیم‌گیران وجود ندارد. در گفت‌وگویی با «علی شجاعی اصفهانی»، دکترای باستان‌شناسی دوران اسلامی و عضو هیئت‌علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان، به بررسی این فجایع و چالش‌های موجود در حفاظت از باستان‌شناسی شهری پرداخته‌ایم.

|پیام ما|مسئله بناها و آثار تاریخی در اختیار نهادها، سال هاست که در ابعاد مختلف برای میراث فرهنگی کشور تبدیل به چالشی جدی شده است. اولویت‌هایی که در برخی از این نهادها وجود دارد، و شیوه مدیریتی‌ که چندان منطبق بر دانش حفاظت از میراث فرهنگی نیست، در موارد بسیار منجر به تخریب و یا آسیب تدریجی به بناها و آثاری شده که در اختیار این نهادهاست. برخی از این نهادها نه‌تنها در قبال میراث فرهنگی پاسخگو نیستند که بدون مشورت با وزارت میراث‌فرهنگی اقدام به اتخاذ تصمیماتی درباره آثار تاریخی می‌کنند که در مواردی باعث تخریب کامل یک بنا یا از بین رفتن یک اثر برای همیشه شده است. از جمله در روزهای اخیر تصاویری از مسجد وکیل شیراز که در اختیار سازمان اوقاف است، منتشر شده که نشان می‌دهد ساخت‌وسازهایی در عرصه و حریم این بنا صورت گرفته که باعث وارد آمدن آسیب جدی به این اثر تاریخی شده است.

تلاش یک بلاگر برای جذب مخاطب بیشتر، باز هم بهانه‌ای شد برای مرور خلأهای بسیار در حوزه میراث فرهنگی. از نبود ضمانت اجرایی قوانین در برخورد با متخلفان حوزه میراث فرهنگی و کوتاهی دستگاه‌های متولی در آگاهی‌بخشی عمومی درباره اهمیت میراث فرهنگی کشور تا نصب نشدن تابلوی اطلاعات اثر در محوطه اطراف آن. اقدام این بلاگر به‌گفته مدیران میراث استان منجر به وارد آمدن دو میلیارد تومان خسارت به میراث فرهنگی شده است، اما مشخص نیست قانون چه تصمیمی در مورد تخلف او خواهد گرفت. «میل اُمام» که اثری باستانی به‌جامانده از دوره ساسانی است، هفته گذشته توسط یک بلاگر برای تولید محتوای ویدئویی به آتش‌ کشیده شد. اما این اولین‌بار نیست که یک بلاگر برای خلق تصویر تأثیرگذار و جذب مخاطب به آثار تاریخی خسارت وارد می‌کند.

شماری از کنشگران محیط‌زیست اصفهان در نامه‌ای به رئیس شورای شهر، بازاندیشی و بازنگری جدی در روند توسعه و اداره اصفهان را خواستار شدند.

بقعه درویش مازندران، بنایی متعلق به قرن پنجم هجریَ، بدون هیچ نام و نشانی حتی در گوگل! مشخص نیست این بنای تاریخی به‌ثبت ملی رسیده است یا خیر! چرا که حتی جست‌وجو در گوگل هم به دو بقعه «آرامگاه درویش علم‌بازی و آرامگاه درویش فخرالدین» می‌رسد نه به بقعه درویش مازندران! این بنای تاریخی که در نزدیکی کندلوس واقع شده و روایتگر تاریخ از قرن ۵ هـ.ق تاکنون است درحال ریزش است. میراث‌فرهنگی هم ناتوان از حفظ و نگهداری آن است و مرمت و حفاظت از این بنا را منوط به رسیدن کمک‌های خیرین استان می‌داند.

رئیس گروه باستان‌شناسی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اردبیل گفت: مجموعه تاریخی قلعه اولتان در شمال این استان، به عنوان بزرگترین سایت باستانی خشتی شمال غرب کشور، قابلیت ثبت جهانی دارد.

|پیام ما| سکه‌های باستانی که سه هفته پیش خبر به حراج گذاشتن آنها منتشر شده بود، دیروز در حراج تخصصی «CNG» در نیویورک چکش خوردند و فروخته شدند. سه قطعه از این سکه‌ها که متعلق به دوره‌های هخامنشی و ساسانی بودند، با قیمت ۸۰ ، ۱۱۰ و ۲۲۵۰۰ هزار دلار فروخته شدند. تا لحظه تدوین این گزارش هیچ‌یک از مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی به این اتفاق واکنشی نشان نداده و اظهارنظری نکرده‌اند. این اولین‌بار نیست که اشیای تاریخی ایران در حراجی‌های دنیا چکش می‌خورد. کوتاهی متولیان و دستگاه‌های مربوطه در برخورد با حفاران غیرمجاز و دلالان آثار تاریخی و باستانی، فضای مطلوب را برای آنها فراهم کرده است تا به‌راحتی آثار را از کشور خارج و در بازارهای بین‌المللی به فروش برسانند. برخی از این حراج‌ها رسانه‌ای شده‌اند و شاید پیگیری‌هایی برای توقف آنها صورت گیرد، اما برخی آثار هم در سکوت خبری در حراج‌های کوچک و بزرگ دنیا چکش می‌خورند و راهی کلکسیون‌ها و موزه‌ها می‌شوند و دست ایران برای همیشه از آنها کوتاه می‌شود.

|پیام ما| نشست «حریم و حریم مولد» که هفته گذشته به همت ایکوم ایران برگزار شد، به بررسی چالش‌های اساسی در تعیین و بازنگری حرایم آثار تاریخی پرداخت و هشدار داد که روندهای جدید در این زمینه می‌تواند تهدیدی جدی برای حفاظت از میراث فرهنگی کشور باشد. متخصصان حاضر در نشست بر این نکته تأکید کردند که بسیاری از اعتراضات به تعیین حریم‌ها، ناشی از نگاه‌های اقتصادی است و برخی افراد معتقدند باید حریم آثار کوچک‌تر شود تا فضای بیشتری برای ساخت‌وسازهای جدید ایجاد شود. چنین نگاهی نه‌تنها به‌لحاظ فنی بلکه از منظر حفظ هویت و ارزش‌های فرهنگی، می‌تواند پیامدهای غیرقابل‌جبرانی داشته باشد.

بعد از انجام کارهای معمول هر روز، سراغ تلفن همراهم رفتم که در حالت سکوت بود. تماس‌های بدون پاسخ زیادی از دوستان مختلف داشتم؛ نگران شدم. بعد از چند تماس متوجه شدم در تصمیمی عجولانه و غیرحرفه‌ای پیشنهاد تغییر نام خیابان «بیستون» در میدان جهاد توسط شورای شهر تهران به تصویب رسیده است. به‌واسطه اینکه سال‌ها «مدیر پایگاه میراث فرهنگی بیستون» بودم و پرونده ثبت جهانی این محوطه تاریخی که به سرپرستی این‌جانب به یونسکو ارسال شده بود، دوستان و خبرنگاران علاقه‌مند بودند نظرم را درباره این تغییر بدانند.

|پیام ما| بازنگری حرایم، بلای جدیدی است که بر بافت‌های تاریخی نازل شده است. بلایی که مدیرکل ثبت و حریم آثار تاریخی آن را کاری تخصصی و اصولی می‌داند و می‌گوید وزارت میراث‌فرهنگی ابایی از انجامش ندارد. اما به‌نظر می‌رسد آنچه در عمل اتفاق افتاده، توافقی است که میان وزارت میراث‌فرهنگی به‌عنوان متولی حفظ این بافت‌ها، با تخریب‌کنندگانی که پرچم توسعه نامتوازن شهری را به‌دست دارند، صورت گرفته است. سیاستی که از نخستین سفر استانی هیئت دولت سیزدهم به شیراز در دستورکار وزارت میراث‌فرهنگی قرار گرفت و در جلسه رأی اعتماد وزیر دولت چهاردهم بر آن صحه گذاشته و وعده آن به نمایندگان مجلس داده شد. حالا از گرگان تا سبزوار و از اصفهان تا همدان، خبرهای جدیدی از بازنگری حریم‌ها و کوچک‌سازی بافت‌های تاریخی می‌رسد. این موضوع در نشست اخیر «کافه کارزار» به‌عنوان محوری برای گردهمایی دغدغه‌مندان این حوزه انتخاب شد تا باتوجه‌به تشدید نگرانی‌ها در بافت‌ تاریخی شهرهای مختلف، مروری داشته باشند بر کنشگری اجتماعی که در سال‌های اخیر برای حفظ بافت‌های تاریخی صورت گرفته و در مواردی منجر به توقف تخریب و در مواردی باعث کند شدن روند تخریب‌ها شده است.

پارک ملی گلستان با مساحت ۹۱ هزار و ۸۹۵ هکتار مرداد ۱۳۳۶ به‌عنوان منطقه حفاظت‌شده «آلمه وایشکی» تحت‌مدیریت کانون شکار و صید درآمد. این محدوده در ۲۲ فروردین ۱۳۴۳ «پارک وحش» نام‌گذاری شد و هفت سال بعد در شهریور ۱۳۵۰ منطقه‌ای به اسم «قرخود» به آن افزوده شد. درنهایت، در سال ۱۳۵۳ «پارک ملی گلستان» به‌عنوان اولین پارک ملی ایران به ثبت رسید. از همان سال ۱۳۳۶ که شاهد شکل‌گیری منطقه حفاظت‌شده «آلمه وایشکی» بودیم، بحث سکونتگاه‌ها و روستاها مطرح و قرار بود برای یکپارچه کردن زیستگاه، زمین‌ها از مردم خریداری شود و با پرداخت حقوق ذی‌نفعان، آنها از این محدوده خارج شوند. بااین‌حال، در سال‌های اخیر با برنامه‌های اداره‌کل منابع‌طبیعی خراسان‌شمالی برای خارج کردن اسناد این پارک از دست اداره‌کل محیط‌زیست گلستان نگرانی‌های جدی بابت دست‌اندازی به عرصه‌های پارک ملی گلستان به‌وجود آمده است.

رئیس ایکوم ایران گفت: وزارت میراث فرهنگی می‌داند که اگر موزه‌ها درگیر امر خرید و فروش شوند،کار غلطی است.