بایگانی مطالب: آثارباستانی
نقض اصل تمایز در میراث تاریخی؟
در پی حملات اخیر به ساختمان استانداری اصفهان و وارد شدن آسیبهایی ناشی از موج انفجار به بخشهایی از بافت تاریخی این شهر، بار دیگر مسئله «مصونیت میراثفرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه» به یکی از نگرانیهای جدی جامعه میراثفرهنگی تبدیل شده است. آنچه اهمیت این رویداد را دوچندان میکند، قرار گرفتن برخی از بناهای آسیبدیده در محدوده میدان نقشجهان و دولتخانه صفوی است؛ مجموعهای که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و بهعنوان بخشی از میراث مشترک بشریت شناخته میشود. هرگونه آسیب به این محدوده نهتنها یک خسارت ملی، بلکه موضوعی قابلطرح در سطح نظام حقوق بینالملل و کنوانسیونهای مرتبط با حفاظت از میراثفرهنگی در زمان جنگ محسوب میشود. براساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه و پروتکلهای الحاقی آن، دولتها موظفاند از هرگونه اقدام نظامی که به تخریب یا آسیب به آثار تاریخی، موزهها و مراکز فرهنگی منجر شود، خودداری کنند و حتی در جریان عملیات نظامی نیز اصل «تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی» را رعایت کنند. در چنین چارچوبی، آسیب واردشده به بناهای تاریخی در حریم یکی از مهمترین میدانهای ثبت جهانی جهان، پرسشهایی جدی درباره مسئولیتهای حقوقی دولتها، کارآمدی سازوکارهای بینالمللی و نقش نهادهایی مانند یونسکو در مواجهه با تهدیدهای فزاینده علیه میراثفرهنگی مطرح میکند. از سوی دیگر، تجربههای تلخ سالهای اخیر در سوریه، عراق و فلسطین نشان داده است درصورت بیتوجهی جامعه جهانی، میراثفرهنگی میتواند به یکی از نخستین قربانیان جنگ تبدیل شود. از همین رو، بسیاری از کارشناسان میراثفرهنگی معتقدند سکوت یا واکنشهای حداقلی نهادهای بینالمللی میتواند پیامدهای خطرناکی برای امنیت میراث جهانی داشته باشد. در همین زمینه برای بررسی ابعاد حقوقی، بینالمللی و پیامدهای این رویداد برای میراث فرهنگی ثبت جهانی ایران با «منیر خلقی»، کارشناس حقوق میراثفرهنگی و رئیس کمیته ملی موزههای ایران (ایکوم)، گفتوگویی تفصیلی انجام دادیم تا ابعاد این مسئله را از منظر حقوق بینالملل بررسی کنیم.
کدام بناهای تاریخی اصفهان قربانی جنگ شدند؟
شاهد تاریخی جنگ پشت حصار
یکشنبه، دهم اسفندماه ۱۴۰۴، در دومین روز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، حمله هوایی شبانه به میدان ارگ و عمارت دادگستری علاوهبر تخریب چند بنای تاریخی در اطراف میدان ارگ، منجر به وارد آمدن آسیبهای جدی به مجموعه جهانی گلستان در ضلع شمالی این میدان شد.
«سپر آبی» درباره حفظ آثار تاریخی ایران هشدار داد
|پیام ما| بیش از دو هفته از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران گذشته است. جنگی که دامنه آن در کل منطقه خاورمیانه گسترده شده و در بسیاری مناطق جهان بازتاب پیدا کرده و تبعات آن کشورهای بسیاری را درگیر کرده است. در این میان، آسیب جنگ به آثار و بناهای تاریخی ایران نیز جزو مواردی بود که رسانههای جهان به آن پرداخته و نهادهای بینالمللی از جمله یونسکو و سازمان سپر آبی را وادار به واکنش کردهاند. دیروز وزارت میراثفرهنگی در بیانیهای آسیب به آثار تاریخی و فرهنگی ایران را در جریان حملات هوایی «جنایتی علیه هویت تاریخی ملت و تعرضی آشکار به میراث مشترک بشریت» دانست و اعلام کرد در جریان حملات آمریکا و اسرائیل به شهرهای مختلف ایران، بالغبر ۵۶ موزه، بنای تاریخی و محوطه فرهنگی در سراسر کشور دچار آسیبهای جدی شدهاند.
سپر آبی رو به آسمان سرخ
|پیام ما| نصب نماد سپر آبی در بناها و محوطههای تاریخی در حالی انجام میشود که ایران عضو کارگروه بینالمللی سپر آبی نیست و کمیته ملی سپر آبی، بهرغم پیگیریها و مکاتبات و تشکیل جلسات متعدد برای آن بهعلت مخالفت برخی مدیران، تاکنون در ایران تشکیل نشده است. درنتیجه، میتوان گفت نصب نماد آن در بناها و محوطههای تاریخی تنها حرکتی نمادین برای حفاظت از آثار تاریخی است.
میراث بیدفاع
|پیام ما| در چهار روز گذشته و در جریان جنگ میان ایران با اسرائیل و آمریکا، حملات سنگینی به مناطق مختلف پایتخت صورت گرفت که هر یک منجر به تخریب بخشهایی از شهر و آسیب به شهروندان شد. در این میان آثار تاریخی و میراثفرهنگی هم در معرض تهدید و آسیب قرار گرفتند. بیشترین آسیب اما در حمله یکشنبهشب به میدان ارگ، به مجموعه جهانی گلستان که در مجاورت این میدان و ساختمان دادگستری قرار داشت، وارد شد. آسیبی که وزیر میراثفرهنگی و معاون او و کارشناسان این حوزه را به کاخ گلستان کشاند تا از نزدیک خسارات واردآمده به این مجموعه تاریخی جهانی را بررسی کنند. دیروز «سیدرضا صالحی امیری» در مکاتبه با یونسکو خواهان واکنش این نهاد به این آسیبها و همچنین اعزام هیئتی کارشناسی و مستقل از سوی یونسکو برای ارزیابی دقیق میزان و نوع خسارات وارده شد.
کدام آثار تاریخی ملی و جهانی پایتخت در حملات آسیب دیدند؟
|پیام ما| در پی حملات یکشنبه شب به تهران؛ علاوه بر بیمارستان و مراکز مختلف نظامی، برخی بناهای تاریخی که در مجاورت این مراکز قرار داشتند هم آسیبهایی دیدند. کاخ گلستان که تنها بنای ثبت جهانی پایتخت است یکی از این بناهاست.
شکوه بیمرز
|پیام ما| بعد از تجربه موفق مشارکت جهانی برای نجات معبد باستانی مصر در جریان ساخت سد بلند اسوان؛ که به بزرگترین نجات باستانشناسی جهان مشهور شد؛ یونسکو در سال ۱۹۷۲ کنوانسیون حفاظت از میراث جهانی را در هفدهمین نشست خود در پاریس تصویب کرد. کنوانسیونی که تا امروز بالغبر ۱۹۰ کشور به آن متعهد شدهاند و خود را ملزم به حفاظت از میراث جهانی میدانند. ایران جزو اولین کشورهایی بود که به این کنوانسیون پیوست؛ در روز هفتم اسفند ۱۳۵۳(در ۲۶ فوریه ۱۹۷۵). کنوانسیونی که چند سال بعد کمیتهای برای ثبت آثار تاریخی کشورها در فهرستی جهانی با نام کمیته میراث جهانی تشکیل داد که نخستین رئیس آن «فیروز باقرزاده» بود. این کمیته در نشست سالانه خود، به بررسی پروندههای مربوط به آثار تاریخی کشورها میپردازد و با رأی اعضا با ثبت این آثار در فهرست جهانی موافقت یا مخالفت میکند. نزدیک به یک سال از انقلاب ۵۷ گذشته بود و ایران هنوز درگیر التهاب بود که «شهریار عدل»، باستانشناس جوان ایرانی، راهی مصر شد. قرار بود این مأموریت به «فیروز باقرزاده» که تا پیش از سال ۵۷ رئیس کمیته میراث جهانی یونسکو بود، سپرده شود؛ اما اقداماتی غرضورزانه از سوی برخی افراد، باعث شد شهریار عدل بهتنهایی این مأموریت را انجام دهد. او چهارم آبان ۱۳۵۸ به قاهره رفت و در سومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو حاضر شد. دستاورد او از این سفر در آن روزها که میراثفرهنگی آخرین چیزی بود که مسئولان و مردم به آن فکر میکردند، ثبت سه اثر شاخص ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو بود. «چغازنبیل»، «نقشجهان» و «تختجمشید»؛ در آن سال جهانی شدند و بعدازآن، با شروع جنگ، این روند تا سالها متوقف ماند.
جاودانه با الواح هخامنشی
تنها کتیبهخوان زبان ایلامی در ایران بود. تخصص او را در جهان تنها چهار یا پنج نفر داشتند. عمر و جوانی را صرف کشف راز کتیبههایی کرده بود که قرنها سر به مهر مانده بود. مردی که در جوانی از بورسیه دانشگاهی آمریکایی صرفنظر کرد تا در رشتهای تحصیل کند که ایران به آن نیاز داشت. اما مثل بسیاری از همنسلانش که عاشق ایران بودند، بیمهریها دید بعد از سالهای آشوب و التهاب. به او گفتند تخصصش «مازاد بر احتیاج» است. ۲۰ سال بیکار ماند، کتابش توقیف شد و سالهایی را به رنج و مهجوری گذراند. حالا «عبدالمجید ارفعی» با تمام مهرش به ایران و آن کتیبههای گلی، رفته و نامش بهعنوان کسی که برای نخستین بار منشور کوروش را از بابلی به زبان فارسی ترجمه کرد، جاودانه شده است.
عبدالمجید ارفعی درگذشت
پروفسور عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر برجسته زبانهای باستانی و مترجم متون هخامنشی، صبح امروز ۶ اسفند ۱۴۰۴ در سن ۸۶ سالگی چشم از جهان فروبست؛ چهرهای که نقش مهمی در خوانش و ترجمه الواح گلی هخامنشی و معرفی میراث مکتوب ایران باستان به جامعه علمی داشت.
