چرا «یادداشت‌های زیرزمینی» همچنان پرفروش است؟

نسل قدیم «سیروس علی‌نژاد» را با روزنامه «آیندگان» می‌شناسد؛ روزنامه‌ای که در کنار جنجال‌های «کیهان» و محافظه‌کاری «اطلاعات»، به فرهنگ و اندیشه عمیق‌تر می‌پرداخت. اما شاید نسل جدید «سیروس علی‌نژاد» را با فصلنامه‌های «سفر» و «زمان» به یاد بیاورد؛ نشریاتی که دو دهه پیش برای نخستین‌بار به‌صورت تخصصی به سفر پرداختند. سفر مقوله‌ای است که برای نسلی از بزرگان و ادبای ایران، نه مقصدی برای آسایش، که مسیری برای کنکاش و شناخت ایران بود. از همین آبشخور بود که کتاب «چرا سفر می‌کنید» خلق شد؛ کتابی برگرفته از گفت‌وگوهای علی‌نژاد با چهره‌های شناخته‌شده سفر و ایران‌شناسی، همچون «ایرج افشار» و «منوچهر ستوده»؛ بزرگانی که ثمره سفرهایشان هنوز هم قابل‌استناد است. شاید به همین خاطر باشد که گفت‌وگوهای کتاب «چرا سفر می‌کنید» کماکان تازه و خواندنی است. در صد و پنجمین نشست از جلسات سفرنامه‌خوانی «مهدی گوهری»، به این کتاب مرجع اما مختصر سفر در ایران پرداخته شد؛ کتابی که برای بار سوم در این جلسات بررسی می‌شود و این رجوع چندباره، گواه زوایای پنهان و بی‌انقضای روایت‌های آن است.

سال ۱۳۰۰ خورشیدی، دختری ۱۳ ساله در کوچه‌ای در «تهران» قدیم زندگی می‌کرد. خانه آن‌ها دیواربه‌دیوار خانه یکی از خوانندگان محبوب دربار «احمدشاه قاجار» بود. آن روزها خانه‌ها به هم چسبیده و دیوارها کوتاه بودند و صدا به‌راحتی از این خانه به آن خانه می‌رسید. دختر پای دیوار می‌ایستاد و گوش می‌داد تا اینکه یک روز طاقتش تمام شد؛ به خانه همسایه رفت، در زد و گفت: «می‌خواهم آواز بخوانم.» آن دختر، «ملوک فرش‌فروش کاشانی»، معروف به «ملوک ضرابی» بود؛ از نخستین خوانندگان زن «ایران» که صدایش روی صفحه گرامافون ضبط و در بازار پخش شد. صد سال بعد، «الناز بایرام‌زاده»، سندپژوه و پژوهشگر تاریخ «قاجار»، این زندگی را از دل آرشیوها و روایت‌های شفاهی بیرون کشید و در رمانی به نام «آواز در عمارت» بازآفرینی کرد. او در گفت‌وگو با «پیام ما» از مسیر پژوهش و بازآفرینی زندگی «ملوک ضرابی» می‌گوید.