بحران‌های محیط‌زیستی در دنیای امروز، دیگر مفاهیمی دور و انتزاعی نیستند؛ تغییراقلیم، کاهش منابع آب، نابودی جنگل‌ها و آلودگی هوا، همه و همه واقعیت‌هایی هستند که روی کیفیت زندگی نسل امروز و فردا اثر می‌گذارند. بنابراین، اگر بخواهیم آینده‌ای سبزتر داشته باشیم، باید از امروز، کودکان خود را با محیط‌زیست آشنا کنیم. اما این آشنایی قرار نیست در قالب پند و اندرز و «بکن، نکن» باشد. تجربه نشان داده که فرمان دادن و نصیحت کردن، تأثیر ماندگاری ندارد. آنچه اثرگذار است، ایجاد شناخت، احساس تعلق و حس مسئولیت‌پذیری است. پس می‌توانیم از تجربه‌های واقعی شروع کنیم و به‌جای اینکه به بچه بگوییم «درخت مهم است و نفس کشیدن ما را آسان‌تر می‌کند»، اجازه دهیم زیر سایه‌اش بازی کند، برگ‌هایش را لمس کند یا میوه‌اش را بچیند. چون او وقتی عاشق طبیعت می‌شود که آن را لمس کند، ببیند و بشنود. یک بازدید ساده از پارک یا باغ‌وحش شهری، یک گردش خانوادگی در جنگل یا کنار رودخانه، حتی یک باغچه کوچک در خانه، می‌تواند نخستین قدم باشد. یک راه مؤثر دیگر برای آشناکردن بچه‌ها با محیط‌زیست، قصه و داستان است.

|پیام ما| وزیر میراث‌فرهنگی و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در جلسه‌ای مشترک از تهدید فرونشست برای هویت ایران، پیوند ناگسستنی فرهنگ و محیط‌زیست و ضرورت حفاظت از سرزمین و تاریخ آن گفتند. آنها در هجدهمین نشست شورای راهبردی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از یک سو از برنامه گردشگری صحبت کردند و از سوی دیگر درباره گردشگری بی‌توجهی به محیط‌زیستی زنهار دادند. در این نشست، در حالی که «سیدرضا صالحی امیری»، وزیر میراث‌فرهنگی از برنامه‌هایی چون تغییر کاربری اراضی و بهره‌برداری از حریم رودخانه‌ها را از مشوق‌های اصلی دولت در حوزه گردشگری معرفی می‌کرد، «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، درباره توسعه گردشگری بدون پیوست‌های محیط‌زیستی و آسیب جدی به اکوسیستم هشدار داد.

غارها نیاز به درجه‌بندی حفاظتی دارند

|پیام ما| «ایجاد تعهدی برای بازتعریف گردشگری جهانی از طریق پایداری، نوآوری و رشد اقتصادی فراگیر» این جمله‌ای است که در صفحه شخصی «شیخه ناصر النوایس» که به‌تازگی به‌عنوان دبیرکل جدید سازمان جهانی گردشگری انتخاب شده، خودنمایی می‌کند. براساس اطلاعات وب‌سایت شخصی دبیرکل جدید سازمان جهانی گردشگری، او قصد دارد بر پایداری، تحول دیجیتال، توانمندسازی اقتصادی، حاکمیت اخلاقی و تبادل فرهنگی تمرکز و اهدافی مثل ایجاد یک بخش گردشگری فراگیر و نوآورانه را دنبال کند. او نخستین زنی است که در جریان صد و بیست و سومین نشست شورای اجرایی سازمان جهانی گردشگری در مادرید، با رأی اکثریت اعضا به‌عنوان دبیرکل این سازمان برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ میلادی انتخاب شد.

ریش‌سفیدها با آن دشداشه‌های پاکیزه که زیر آفتاب بهاری ساحل برق می‌زند، پا‌به‌پای جوانترها هر کدام یک گوشه کار را گرفته‌اند. انگار که یاد جوانی کنند و بخواهند خاطراتشان را از آیین به آب انداختن لنج زنده کنند. با رقص و موسیقی، نازکشان لنج را به‌سمت دریا می‌برند. ریش‌سفیدها به آخرین لنجی که ساخته شد و به دریا رفت فکر می‌کنند، چند سال پیش بود؟ کسی به خاطر دارد؟ جوان‌ها اما به اولین لنجی که به دریا می‌برند، به «گوران»، فکر می‌کنند، به آینده لنج‌سازی که شاید با همتشان امیدوارکننده باشد. ناخدای پیر خوشحال است و می‌رقصد، روی ساحل، روی لنج، در جمع هم‌سن و سالهایش، خود را به موسیقی سپرده، خوشحال است که عمرش قد داده تا دوباره ببیند به آب افتادن یک لنج دیگر را، آن دیگری سراغ بادبان رفته، یک نفر بر داریه می‌کوبد و یک نفر میان‌داری می‌کند. هر گوشه این اتفاق یک بخش از داستان بلند لنجی چوبی است که روانه دریا شده. لنج که شش هزار سال مرکب و امید معیشت و بخش مهمی از زندگی مردمان جنوب ایران بوده، حالا قرار است بار دیگر از «گوران» قشم، با نام «آرورا» و نمادی از «شاهین بحری» و «درختان حرا» بر پیشانی‌اش، با هزار امید مردم جنوب، خرامان بر تن خلیج‌فارس روان شود. آن تلاش عرق‌ریز بعدازظهر آخرین روز اردیبهشت در گوران، می‌گوید لنج ایرانی قرار است زنده بماند، تمام آدم‌هایی که آن را تا نقطه مد آب کشیدند این قرار را با خود گذاشته‌اند. حالا نخستین لنج گردشگری چوبی ایران راه‌اندازی شده هر چند بندری‌ها دردودل‌ها دارند آن‌ها از خرید ۵۰۰ لنج چوبی از شهرهای جنوبی ایران توسط قطر می‌گوید و اینکه آنها این ۵۰۰ لنج را بازسازی و در جام‌جهانی از آن بهره‌برداری کردند و ما نشستیم و تماشا کردیم.

استان کرمان در روزهای پایانی اردیبهشت‌ماه میزبان یکی از مهمترین رویدادهای گردشگری کشور بود. اولین «جشن ملی بومگردی‌های ایران»، هم‌زمان با ۳۱ اردیبهشت روز ملی بومگردی، در کرمان آغاز شد و حدود ۷۰۰ نفر از فعالان و علاقه‌مندان این حوزه از سراسر کشور در آن شرکت کردند. نزدیک به ۱۵۰ نفر از مهمان‌ها با قطار گردشگری به کرمان رسیدند و بقیه هم با خودروهای شخصی به این رویداد پیوستند. این رویداد با شعار «ایران، خانه همه ماست» و با حضور وزیر میراث‌فرهنگی، معاون گردشگری و استاندار کرمان افتتاح شد. در کنار مراسم، نمایشگاهی از صنایع‌دستی کرمان هم برگزار شد که حال‌وهوای بومی این رویداد را بیشتر به نمایش گذاشت. هدف اصلی این رویداد، معرفی بهتر ظرفیت‌های گردشگری استان کرمان و همین‌طور توجه بیشتر به ظرفیت‌های بومگردی ایران و گردشگری جامعه‌محور بود. در حاشیه این رویداد گفت‌وگویی با «مصطفی فاطمی»، مدیرکل گردشگری داخلی، داشتیم تا نظر او را درباره تجربه این رویداد و چالش‌های برگزاری آن جویا شویم.

گردشگری مبتنی‌بر جامعه به‌عنوان یک رویکرد نوین در توسعه پایدار گردشگری، فرصت‌های بی‌نظیری برای توانمندسازی جوامع محلی و مشارکت آنان در بهره‌برداری از منابع‌طبیعی، فرهنگی و اجتماعی به‌وجود می‌آورد. در این مدل، جامعه محلی نه‌تنها بهره‌بردار، بلکه بازیگر اصلی توسعه گردشگری است.

گردشگری غذا ابعادی از تجربیات فرهنگی را ارائه می‌دهد که با بومگردی ادغام می‌شود. در اقامتگاه‌های محلی، مسافران فرصت دارند تا در فضایی طبیعی و اصیل با فرهنگ‌ها و غذاهای محلی آشنا شوند و تجربیات غنی‌تری از سبک زندگی و عادات غذایی جوامع مختلف به دست آورند. بومگردی، با تأکید بر حفظ میراث فرهنگی و طبیعی، به گردشگران این امکان را می‌دهد که نه‌تنها غذاهای محلی را بچشند بلکه در فرآیند تهیه آن‌ها نیز مشارکت کنند. این تعامل به ایجاد ارتباط عمیق‌تری با فرهنگ مقصد منجر می‌شود و مسافران را به مشاهده و درک عادات و سنت‌های غذایی آن جامعه ترغیب می‌کند. رسانه‌ها در این میان، نقش مهمی ایفا می‌کنند. با افزایش محبوبیت شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دیجیتال، زیبایی‌شناسی غذا به یک موضوع جذاب و قابل اشتراک گذاری تبدیل شده است. مردم به شکل و ظاهر غذاها توجه بیشتری دارند و این موضوع به ترویج فرهنگ غذایی و اشتراک آن بین کشورها کمک می‌کند.

از آن روزهایی که مفهوم «بومگردی» و به‌ویژه «اقامتگاه بومگردی» در ادبیات گردشگری ایران زاده شد، حالا نزدیک به دو دهه می‌گذرد. پیش‌گامان بومگردی در ایران، بیش از یک دهه، یعنی از اواسط دهه ۱۳۸۰ تا اواسط دهه ۱۳۹۰ شمسی سخت تلاش کردند تا بومگردی را به فرزند تنیِ گردشگری تبدیل کنند؛ درست زمانی که بخش‌های مختلف، به‌ویژه هتلداران، اقامتگاه‌های بومگردی را تهدیدی جدی علیه کسب‌وکار خود می‌دانستند و شمشیر را برای این کسب‌وکارهای بومی از رو بسته بودند؛ غافل از اینکه نه مشتریان بومگردی، مشتری هتل می‌شوند و نه برعکس. سال‌ها زمان برد تا خوشه‌ساری که با گرد هم آمدن بومیان و صاحبان بومگردی‌ها از سراسر کشور شکل گرفته بود، به بار بنشیند و در نهایت، انجمنی شکل گیرد تا حافظ منافع این صنف باشد؛ به نام «جامعه انجمن‌های حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی ایران». حالا بعد از دو دهه، «بومگردی» یک روز در تقویم هم دارد؛ اتفاقی که کمک می‌کند این مفهوم بیشتر در جامعه شناخته شوند. اما همان‌طور که مسیر شناخته‌شدن مفهوم بومگردی در گردشگری ایران تاکنون هموار نبوده، ادامه مسیر هم چندان هموار نیست. چالش‌های عمده‌ای این بخش را تهدید می‌کند؛ توسعه بی‌ضابطه و ناپایدار، نبود استاندارهای شفاف و عملی، نبود نظارت دقیق و تخصصی، فقدان زیرساخت‌ها در جوامع بومی و… تنها بخشی از چالش‌هایی است که این روزها بومگردی را تهدید می‌کند.