در شهرهایی با لایه‌های تاریخی متراکم، باستان‌شناسی نه در دل کوه‌ها و بیابان‌ها، بلکه در پیاده‌روها، خیابان‌ها، خانه‌ها و کوچه‌ها جریان دارد. در چنین شهرهایی، موزه نه در چهاردیواری‌های معمول، بلکه در بطن زندگی جاری است. «موزه باز شهری» مفهومی است که به رابطه زنده بین شهر، باستان‌شناسی و مردم اشاره دارد؛ مفهومی که هنوز در ایران جایگاه دقیق و اجرایی نیافته است، اما ظرفیت‌هایی عظیم برای خوانش تازه‌ای از شهر و هویت شهری فراهم می‌آورد. در این گزارش به‌بهانه روز جهانی موزه و هفته میراث فرهنگی، با سه پژوهشگر و باستان‌شناس به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا این ایده را واکاوی کنیم.

در سواحل خلیج‌فارس، جایی که جنگل‌های حرا و جزایر مرجانی داستانی از زیبایی طبیعت روایت می‌کنند، گردشگری انبوه سایه‌ای بر این اکوسیستم انداخته است. خلیج فارس با پتانسیل‌های بی‌نظیر در حوزه گردشگری، در حال حاضر با خطرات ناشی از گردشگری ناپایدار و انبوه مواجه است که آینده‌اش را تهدید می‌کند. محدثه گرمابدری، فعال گردشگری، مدرس و جهانگرد، به جزئیات این خطرات پرداخته و بر لزوم تغییر رویکردها در صنعت گردشگری ایران تأکید دارد. او از اهمیت نگاهی نو به توسعه گردشگری در نقاطی چون جزیره قشم سخن می‌گوید، جایی که درگذشته‌ای نه‌چندان دور به لحاظ زیست‌محیطی و فرهنگی، محلی امن و بکر محسوب می‌شد.

توسعه ناپایدار گردشگری در حاشیه خلیج‌فارس به‌عنوان موضوعی چالش‌برانگیز به یکی از نگرانی‌های جدی در این منطقه تبدیل شده است. باوجود پتانسیل‌های فراوان، نبود برنامه‌ریزی‌های علمی و دقیق در مدیریت مقاصد گردشگری، سبب شده تا این صنعت نه‌تنها به اهداف توسعه پایدار نرسد، بلکه با مشکلاتی همچون افزایش قیمت‌ها، آلودگی محیط‌زیست و تغییر کاربری زمین‌ها مواجه شود. در بسیاری از موارد، گردشگری به طور غیر مدبرانه‌ای اجرا می‌شود و به‌جای بهره‌برداری از ظرفیت‌های محلی، آسیب‌هایی جدی به جوامع محلی و منابع طبیعی وارد می‌شود. برای بررسی این شرایط و چالش‌های موجود، با علی شادلو، مدرس و فعال گردشگری و محیط‌زیست، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم. او در این مصاحبه به تحلیل و واکاوی دلایل ناکامی‌های موجود در عرصه گردشگری در حاشیه خلیج‌فارس و ارائه راهکارهایی برای دستیابی به توسعه پایدار می‌پردازد.

|پیام ما| نقش فناوری و ابزارهای نوین در گردشگری رو به افزایش است و در بعضی بخش‌ها تبدیل به جزیی جدایی‌ناپذیر شده است. رزرو آنلاین بلیت و اقامتگاه یکی از همین بخش‌هاست که جای خود را در بخش گردشگری باز کرده است. اما این پلتفرم‌ها باتوجه‌به حجم مخاطبان و دامنه تأثیرگذاری‌شان می‌توانند در تحقق اهداف گردشگری پایدار نیز تأثیرگذار باشند. آنها هم با مسافران و هم با جامعه میزبان در ارتباط‌اند و این امکان را دارند که با در نظر گرفتن پیش‌شرط‌هایی برای همکاری و ارائه خدمات، فرهنگ گردشگری سبز و توجه به شاخص‌های گردشگری پایدار را توسعه دهند. این روزها که گردشگری ایران با چالش‌هایی مثل ضعف در مدیریت مقصد، بحران منابع طبیعی و از همه مهمتر، گردشگری غیرمسئولانه روبه‌روست، می‌توان با شناسایی فرصت‌هایی تازه در پلتفرم‌های آنلاین تا حدودی با این چالش‌ها به‌شکلی اصولی مواجه شد و آسیب‌ها را کاهش داد. «محمد جهانشاهی»، دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی و گردشگری سبز، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بررسی چالش‌های بخش گردشگری در ایران، از ظرفیت‌های فناوری برای حرکت به‌سوی پایداری در رونق گردشگری گفت. او معتقد است: «اگر ذی‌نفعان وارد عمل نشوند، نمی‌توان به توسعه پایدار در گردشگری امیدوار بود. با بهره‌گیری از دانش و فناوری‌های نوین و روش‌های خلاقانه، می‌شود اصول و قواعد مربوط به گردشگری پایدار و سبز را بین گروه‌های میزبان و میهمان گسترش داد.»

نوروز، واژه‌ای که نشان از نو شدن دارد و پیام‌آور صلح و نیکی است. هرساله در نوروز و در طول تعطیلات نوروزی، شاهد سفرهای بی‌شماری به اقصی‌ نقاط ایران هستیم. باتوجه‌به گسترش چشم‌گیر رسانه‌های اجتماعی در زندگی مردم، آشنایی بیشتر مردم با شهرهای زیبای ایران افزایش یافته است؛ از جمله جزیره هرمز که به‌دلیل موقعیت زمین‌شناسی خاص خود، زیبایی خارق‌العاده‌ای دارد و امسال مورد بازدید بی‌شمار گردشگران قرار گرفت. اما در اتفاقی بسیار تلخ و دردآور، جزیره با حادثه‌ای روبه‌رو شد؛ خاک سرخ جزیره هرمز، توسط گردشگرانی که فاقد فرهنگ صحیح گردشگری بودند، در بطری‌های پلاستیکی ریخته و به سرقت برده شد. این حادثه تلخ آسیب بسیار چشم‌گیری به جزیره وارد کرده است. خاک سرخ هرمز در اثر فرایندهای زمین‌شناسی و آتشفشانی طی حدود ۶۰۰ میلیون سال شکل گرفته است. برداشت این خاک، باعث برهم خوردن تعادل زیستی، رطوبتی و میکروبی جزیره می‌شود. خاک سرخ هرمز، تنها قربانی ایام نوروز نبود؛ حضور گردشگران و صید خرچنگ‌ها نیز از دیگر آسیب‌هایی بود که توسط دوربین‌ها ثبت شد. خرچنگ‌ها که عامل مهمی در تعادل محیط‌زیست دریایی به‌شمار می‌روند، تبدیل به غذای مسافرانی ناآگاه شدند. این فجایع تنها به جزیره هرمز محدود نماند. بالا رفتن گردشگران از سی‌وسه‌پل، نوشتن یادگاری روی دیواره‌های پل و موارد بی‌شمار دیگری که به طبیعت و تاریخ این سرزمین آسیب می‌زنند، نمونه‌های بارز عدم آموزش گردشگر نسبت به رفتار صحیح با منطقه مورد بازدید و نیز ضعف مدیریتی در کنترل حجم ورودی گردشگران، فراتر از ظرفیت مناطق گردشگری است. گردشگری در ایران، ظرفیت قابل‌توجهی برای رشد اقتصادی دارد؛ از صنایع‌دستی جوامع محلی گرفته تا اکوسیستم و فرهنگ غنی. اما به‌دلیل نبود مدیریت صحیح، برنامه‌ریزی‌های نادرست، بهره‌برداری‌های غلط و... به‌سمت ناپایداری سوق پیدا کرده است؛ که این مسئله، چالش‌های فراوانی برای آینده این بخش در کشور به‌وجود آورده است.

در روزهایی که بسیاری از مناطق ایران میزبان مسافران نوروزی بودند، جزیره هرمز با جاذبه‌های منحصربه‌فرد طبیعی‌اش بار دیگر در کانون توجه قرار گرفت؛ اما نه‌فقط برای زیبایی‌هایش، بلکه به‌دلیل آسیب‌هایی که از توجه بی‌قاعده گردشگران دید. تصاویر و ویدئوهایی که در تعطیلات نوروزی از برداشت خاک‌های رنگی، ماسه‌ها و صدف‌های این جزیره در فضای مجازی منتشر شد، موجی از واکنش‌های نگران‌کننده و هشداردهنده را به‌دنبال داشت.

استاد دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل هشدار داد: گردشگران زباله‌ها را رها می‌کنند و می‌روند، اما مازندران با سوءمدیریت و کمبود بودجه درگیر است.