«یووال نوح هراری» در کتابِ انسان خردمند می­‌گوید: «‌زمانی که انسان در رویارویی با طبیعت و کنترل آن‌، خود را شکست خورده یافت‌، آنگاه پیروان فرقه چندخدایی که دنیا را انعکاس روابط میان خدایان و انسان­ها می‌دیدند اعمال نیک و بد را عامل تعیین‌کننده در سرنوشت کل یک اکوسیستم قلمداد کردند.» و شاید همین دیدگاه، عنوان رویداد طبیعی را به بلایای طبیعی تغییر نام داد. هرچند ده هزار سال بعد، تنها راه انسان مدرن برای بقای خود، روی آوردن به علم، برای کاهش خسارات ناشی از بلایای طبیعی بود.

در سال 2015 با مطرح شدن موضوع افزایش دمای کره زمین و تغییر اقلیم در نشست پاریس، نگاه فعالان محیط‌­زیست به سمت تلاش برای تغییر فرهنگ و سبک زندگی ملت‌­ها معطوف شد. «اِمیلیو مورن»، انسان‌شناس آمریکایی‌تبار، در کتاب مردم و طبیعت، سرآغاز بحران­های محیط زیستی را در بعد از انقلاب صنعتی جست‌وجو می‌­کند و مصرف سوخت‌­های فسیلی، پیشرفت فناوری در کشاورزی، مهاجرت به شهرها و افزایش تولید سطح بالایی از دی‌اکسیدکربن را شروعی برای گسترش سیل، آتش‌سوزی و بیماری‌های عفونی می‌­داند.
در حالی که بلایای طبیعی نقش مخربی در ابعاد مختلف جوامع انسانی، اثرات بلندمدت نامطلوب و تصاویر منفی در مقاصد گردشگری ایجاد می‌­کند، اما در تاریخ ما باقی می‌­مانند و در برخی موارد از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌­شوند و در قالب داستان و تصاویر در فرهنگ‌­ها جای می‌­گیرند. نقاشی‌­های «کاتسوشیکا هوکوسای» در نیمه اول قرن نوزدهم که الهام گرفته از وقایع طبیعی است، هنر را به روشی برای درک جلوه‌­های طبیعی غیرقابل تصور و ایجاد حس شفقت انسانی تبدیل کرده است.

آمارها نشان می‌دهد که علاقه به سفر و ورود به مکان‌­های متاثر از بلایای طبیعی تا حدود ۲ سال به شدت کاهش می‌­یابد

با رشد فرهنگ سفر از اوایل قرن بیستم و تعدد انواع گردشگری، گاهی فجایع طبیعی عامل مهمی برای ایجاد نوع جدیدی از گردشگری شده‌­است. پیدایش دریاچه­‌ها بر اثر رانش زمین و یافتن تمدن‌­ها و شهرهای زیرزمینی بر اثر زلزله و سیل- مانند پیدایش تمدن باستانی جیرفت و بم بعد از زلزله سال 1382- از مثال‌­های بارز این موضوع هستند. هم اکنون بازدید از مناطق آتشفشانی نیز یکی از پرطرفدارترین نوع گردشگری در کشورهایی مانند ژاپن، شیلی، اندونزی، ایتالیا و هاوایی به شمار می‌­رود. سالانه بیش از 500 هزار کوهنورد، نه تنها به قصد کوهنوردی بلکه برای دیدن جلوه­‌های آتشفشانی، از کوهستان فوجی بالا می‌روند که عدد قابل توجهی برای کشور ژاپن با 110 آتشفشان فعال است.
اما صنعت گردشگری چگونه می‌­تواند به احیای فرهنگی و التیام مناطقِ تحت تاثیر بلایای طبیعی کمک کند؟
گردشگران بلایای طبیعی عموما به گروهی از گردشگران گفته می­شود که مدتی پس از وقوع یک رویداد طبیعی تمایل به شنیدن روایت‌­ها، بازدید از موزه­­‌ها و دیدن حیات دوباره شهرها و فرهنگ‌­ها دارند. در این نوع از سفرها‌، انتخاب مقصد گردشگری بر اساس یک عامل انسانی نیست بلکه یک رویداد طبیعی آغازگر جذب گردشگران شده‌­است. اگرچه در برخی موارد، جنگ‌­ها نیز در مجموعه فجایعی از این دست محسوب می‌­شوند. بنابراین ذکر این نکته ضروری است که گردشگری بلایای طبیعی با گردشگری فرهنگی و پایدار متفاوت است اما می‌­تواند به عنوان گردشگری جایگزین پذیرفته شود.
«الی وِیل»، «بوم‌شناس» و سرپرست نویسندگان نشریه بین‌المللی Wildland Fire- در مصاحبه‌ای با مجله Backpacker در ژوئن 2022 به موضوع اهمیت گردشگر در احیای دوباره جنگل­‌ها بعد از آتش­‌سوزی‌­های گسترده کالیفرنیا می‌­پردازد و وقایع طبیعی را به مثابه فضای آموزشی و راهی برای توجه دوباره انسان به عناصر زیستی جهان می‌­داند.
آمارها نشان می‌دهد که علاقه به سفر و ورود به مکان‌­های متاثر از بلایای طبیعی تا حدود ۲ سال به شدت کاهش می‌­یابد اما در صورت عملکرد صحیح دولت‌­ها، زیرساخت­‌های مدرن ساخته می‌­شود، ماهیت مکان‌­ها تغییر می‌­کند و گاهی تصویر ویرانی‌ها فقط در اسنادی باقی می‌­ماند که برای آموزش در کاهش خطر ناشی از فجایع طبیعی استفاده می‌­شود.
در دوران بعد از وقوع حوادث طبیعی، در بسیاری از کشورها، بازسازی شهر با هدف بهبود اعتماد فرهنگی و ارتباط فعال با جهان به عنوان یک راهبرد کلی و همچنین با تکیه بر دیپلماسی عمومی شهری در نظر گرفته می­‌شود که در مرحله اول بر ساخت دوباره فرهنگ محلی و در مرحله بعد با معرفی بین‌­المللی بر جذب گردشگران تمرکز خواهد کرد. دیپلماسی عمومی شهری به نوع جدیدی از ادبیات سیاسی در قرن بیست‌ویکم تبدیل شده‌­است و راه مهمی برای شکل دادن به تصویر ملی خوب و ارتقای صادرات فرهنگی است.
بر اساس نشریه انگلیسی «سالنامه تحقیقات گردشگری»، با بیان نظرات متعدد از سوی ذینفعان این صنعت و تسهیلگران اجتماعی، جریان‌­های نسبی‌گرایی اخلاقی در خصوص این نوع از سفرها ایجاد شده است. از یک سو گردشگر با حضور، مشاهده و عکسبرداری از قربانیان، آنها را در معرض رنج بیشتری قرار می‌­دهد و آسیب‌­ها را عمیق­‌تر می‌­کند و از سوی دیگر، جامعه محلی می‌تواند از حضور گردشگران برای وادار کردن مقامات محلی به اقدام مناسب، بازسازی و کاهش ریسک در آینده استفاده کند. همچنین اپراتورهای سفر این امکان را دارند که برای ساکنانی که به دلیل تخریب‌­ها و خسارات وارد شده، امکانات معیشتی خود را از دست داده‌­اند، با نگاهی کار‌آفرین به ایجاد شغل بپردازند.
عنوان «راهی برای فراموشی نیست» برداشتی شخصی است از آثار «جاو یاشیموتو»، نقاش معاصر ژاپنی، که بلایای طبیعی را به تصویر می‌­کشد. فجایعی که احساسات را برمی‌انگیزد و از طریق رسانه­‌ها مخاطبان بسیاری را به خود اختصاص می‌­دهد اما این احساسات در چرخه متوالی خبرها و هجوم گذر زمان از بین می­رود. او این فراموشی اجتماعی را از طریق هنرش برطرف می‌­کند. هنری که به عنوان یک خاطره جمعی برای رخدادهای غم‌انگیزی عمل می­‌کند که در عصر اطلاعات ما، به سرعت فراموش شده‌­اند.
باید در نظر داشت که با ویرانی جاذبه­‌های تاریخی و طبیعی یک مقصد گردشگری‌، بخشی از هویت جامعه محلی از دست می‌­رود. جامعه‌­ای که زمانی خودش را جزو فرهنگ یکپارچه کشورش می‌­دانست، بعد از یک رخداد طبیعی خود را تنها و رها شده‌ می‌­یابد. بنابراین شاید صنعت گردشگری بتواند یک جغرافیای فاجعه دیده را به ‌جای شهری در حال افول، به «نشانه‌های امید» و «تولد دوباره» تبدیل سازد.

منابع:

Backpacker Magazine / summer 2022
Moran، Emilio. (2006). People And Nature .New York: Blackwall.
J. L. Crompton, ”Motivations of pleasure vacations” Annals of Tourism Research, vol. 6
Ruci´nska، Dorota “Natural Disaster Tourism as a Type of Dark Tourism” World Academy of Science, Engineering and Technology International Journal of Humanities and Social Sciences Vol:10, No:5, 2016