آمایش سرزمین ضرورت توسعه روستایی

«منظومه‌های روستایی» در چهارچوب برنامه‌ریزی فضایی و آمایش‌های سرزمین جای می‌گیرد. یعنی تشکیل منظومه‌ها هم جنبه آمایشی دارد و برای ساماندهی به توسعه روستایی و کشاورزی باید ایجاد شوند. در حقیقت مجموعه ای از روستاها هستند که در یک حوضه آبخیز بزرگ جای می‌گیرند. در اشل کوچک‌تر، مجموعه‌های روستایی هستند که در حوضه‌های آبخیز کوچکتری جای می‌گیرند. برنامه ریزی و اجرای منظومه‌های روستایی در ایرانِ پیش از انقلاب هم پیشینه دارد اما از سال 1376 به طور جدی براساس یک مصوبه، مطالعه بر طرح‌های منظومه روستایی، براساس یک رویکرد سنجیده آغاز می‌شود. برنامه سوم توسعه عملا به این بخش وارد نشد اما در برنامه چهار مقرر می‌شود که توسعه روستاها ذیل این منظومه‌ها شکل بگیرد. اما عملا اقدام جدی‌ای انجام نشد و عملا برنامه‌هایتوسعه روستایی در قالب برنامه های پراکنده عمران روستا و مجموعه طرح‌هایی که سازمان‌هایی نظیر معاونت روستایی و مناطق محروم ریاست جمهوری، هیچ کدام بر توسعه کشاورزی و روستایی ایران اثرگذار نشد.روز به روز هر دوی این حوزه‌ها روبه نابودی می‌رود و در کنار همه این‌ها بر نابودی محیط زیست و منابع حیاتی آب و خاک ما افزوده می‌شود.
دو سال پیش شورایی به نام شورای توسعه روستایی و عشایر تشکیل شد اما به دلیل تهیه نشدن برنامه‌های مرتبط با توسعه روستایی از آن زمان تا امروز، هیچ ثمری نداشته است. این مشکل در همه بخش‌های اقتصاد ایران وجود دارد. یعنی در همه بخش‌ها هم کمبود الگوی توسعه وجود دارد و هم نبود آمایش سرزمین تا بتواند توسعه را ساماندهی کند. یعنی توسعه را به شکلی ایجاد و مدیریت کند که بتواند زیست بوم را تقویت کند. از سوی دیگر نمی‌توان روستا را در فضایی خلاگونه دید. بلکه توسعه روستایی باید در فضایی در کنش با سایر روستاها و شهرها اتفاق بیفتد. حتی باید از این هم جلوتر به برنامه‌ریزی‌های منطقه فکر کنیم. اما در ایران این موضوع قانونمند نیست. چرا که فئودالیسم اداری در ایران حاکم استو مدیریت یکپارچه در ایران تعریف نشده است. نه فقط تعریف نشده است بلکه دستگاه‌ها به دلیل شکل بودجه گیری، اساسا مدیریت یکپارچه را بر نمی‌تابند. مدیریت یکپارچه با مدیریت واحد متفاوت است. یعنی مدیریت یک پارچه به معنای نفی عملکرد مستقل دستگاه‌ها نیست. برای برنامه ریزی فضایی نیازمند مدیریت یکپارچه داریم. همان طور که در یک شهر، بخش‌های مختلف و دستگاه‌های اداری زیر بار مدیریت یکپارچه نمی‌روند، در تمام تقسیمات کشوری نیز همین موضوع صدق می‌کند بنابراین ما نه فقط در روستاها، بلکه در هیچ بخش دیگری قادر به طراحی و اجرای مدیریت فضایی نیستیم. البته در توسعه روستایی مشکلات دیگری مانند شدت پدیده خرده، مالکی، نگاه تک بعدی به کشاورزی به جای تنوع دادن به معیشت، تعطیلی تعاونی‌های بزرگ زارعی و بسیاری مشکلات دیگر نیز وجود دارد که عملا مانع تحقق توسعه یا برنامه ریزی توسعه می‌شوند. در حال حاضر مدیریت برنامه ریزی و اجرا این طرح بر عهده بنیاد مسکن انقلاب اسلامی قرار گرفته است که نگاهی به وظایف ذاتی این دستگاه و همچنین عملکردآن طی سال‌ها بر برنامه‌های عمران روستایی موید این است که حتیدر انتخاب دستگاه متولی هم تا چه اشتباه رخداده است.