هزارتوی مستند؛ از پژوهش تا مجوز

برای رسیدن به یک جامعۀ پویا نیازمند تابیدن نور بر بخش‌­های تاریک جامعه هستیم. بی‌شک، محیط زیست، یکی از حوزه­‌های اساسی مورد توجه انسان است که شفاف‌شدن مشکلات حاکم بر آن الزامی است. طبیعت سرشار از چالش‌­هایی است که منشأ انسانی دارند و باید در ژانری توانا به تصویر کشیده شوند تا بشر با سرعت کمتری به‌سمت بهره­‌برداری از آن برود. در زبان تصویر، ژانرهای گوناگونی برای بیان وجود دارند که برای طبیعت، مستند یک شیوۀ درست در ارائۀ تصویری گویا از چالش‌ها است.
امروزه در تمام دنیا می‌­توان مستندهایی را یافت که در پی رمزگشایی از اتفاقات طبیعی هستند. هر سال مستندهای بی­شماری ساخته و از طریق پلتفرم­‌های اینترنتی و ماهواره­ای پخش می‌­شوند تا در هیاهوی پول و سرگرمی، اندکی ذهن انسان‌­ها را به‌سمت تفکر سوق دهند. آماده نگاه‌داشتن ذهن بشر برای پرسشگری کار چندان راحتی نیست و همچنین ساخت مستندهایی با روایت­‌های شفاف و مستقل نیز نیازمند سازندگانی جسور و پیشرو در جهان مدرن امروزی است. مستندهایی با موضوع محیط زیست می‌­توانند سبب تحول در هر جامعه‌­ای شوند، هر چند مدیران مرتبط با این حوزه چندان رغبتی به نشا‌ دادن چالش‌­هایی همچون آلودگی هوا، مسائل مرتبط با آب و یا فرسایش خاک ندارند.
متأسفانه در این مورد، طبیعت ایران به‌دلیل شرایط خاص محیط زیستی و گستردگی تخریب­‌ها، با دایرۀ وسیعی از چالش‌­ها روبه‌رو هستیم که برای هر کدام می‌­توان ساعت‌ها مستند ساخت بی‌­گمان تولید مستندهای مرتبط با محیط زیست، سختی‌­های بی­شماری به‌همراه دارد که می‌­توان به تصویربرداری در مناطق کوهستانی در شرایط جوی بارانی، برفی یا بسیار گرم اشاره کرد. در این بین نمی‌­توان از این نکته غافل شد که پژوهش در امر ساخت یک مستند، اصل و اساس بوده و به‌سادگی عبور کردن از آن به شکست حتمی کار منجر خواهد شد. به‌ویژه در حوزۀ­ محیط زیست، داشتن دانش به­‌روز و شناخت کامل از اکوسیستم­‌ها و شرایط خاص حاکم بر هر اقلیم الزامی است. به دیگر سخن، مستندی که دارای یک پژوهش اصولی و علمی باشد، تأثیر فراوانی بر مخاطب می‌گذارد و همراهی بیننده را با آن موضوع به‌دنبال دارد. به‌طور مثال، ساخت مستندی با موضوع تغییر اقلیم آن هم در ایران بسیار مهم است، اما اگر پژوهش­ عمیقی از میان مقاله­‌ها و آمارهای دقیق شکل نگرفته باشد، آن مستند به گزارشی ژورنالیستی تبدیل می‌شود که دیگر نمی‌­تواند ماندگاری یک اثر هنری را داشته باشد. در کشور ما مثال‌­های ناموفق بسیاری وجود دارد که با تلاش ساخته شده­‌اند، اما به‌دلیل کمبود پژوهش به کالایی یکبارمصرف تبدیل شده‌­اند. از سوی دیگر، مستندهایی نیز داشته­‌ایم که پشتوانه‌ای قوی در امر پژوهش داشته که سبب دگرگونی و ایجاد سؤال در بیننده شده‌­اند، اما این دسته در اقلیت‌اند و باید به این نکتۀ مهم اشاره کرد که مستندسازهای ایرانی در بخش پژوهش آنچنان که شایسته است، کوشش نمی‌­کنند.
درنهایت، برخورداری از تجهیزات حرفه‌­ای برای فیلمبرداری و یک تیم قوی، ضرورتی غیرقابل انکار در روایت یک مستند است، اما کمبود دانش تمامی زحمات آن تیم را از بین خواهد برد. اینک این سؤال مطرح می‌­شود که یک مستندساز تنها با چالش‌­های طبیعی و امر پژوهش روبه‌روست؟ پاسخ منفی است، زیرا تهیه‌کننده و کارگردان بعد از انجام پژوهش‌­های لازم و داشتن بودجۀ کافی برای تولید به چالش دیگری به‌نام مجوز برخورد می‌­کند که داشتن یا نداشتن آن، گاه مؤثر است و گاه هیچ تأثیری در روند ساخت ندارد، زیرا شما در یک منطقه طبیعی و حتی شهری با مدعیانی خاص و بی‌­نام و نشان برخورد خواهید کرد که هیچ مجوزی را قبول ندارند! اینگونه یک تیم قوی می‌تواند در هزارتوی مستند، خود به مستندی برای ساخت تبدیل شود.