«کارت بافی» هنر روزگار بدون نساجی

هنرهای دستی پیوند دیرینه‌ای با فرهنگ و تمدن دارند. برای دنبال‌کردن ردی از هنرهای سنتی، سرراست‌ترین راه این است که در سفر به یک سرزمین به تماشای پوشش و آداب و رسوم آن دیار بنشینیم تا هنرهای سنتی، آرام و بی‌صدا اما تأثیرگذار و خیره‌کننده خودش را نشان دهد. «کارت بافی» در فلات مرکزی ایران به همین اندازه قدیمی و با اصالت است. هنری که در گذشته یک شغل محسوب می‌شد و نه فقط در پوشش و لباس زنان و مردان، بلکه در کمربند، کلاه و زین اسب دیده می‌شد و حالا فقط در عکس‌ها و خاطرۀ مادربزرگ‌ها مانده‌است.

قبل از اینکه صنعت نساجی تمام و کمال با ماشین عجین شود، دستان هنرمندان بود که پارچه‌های مختلف را با وسایل گوناگون می‌بافت؛ وسایلی که امكانات طبیعی و شرایط اقلیمی هر منطقه در اختیار هنرمندان می‌گذاشت. با ورود تکنولوژی بسیاری از این ابزار سنتی راهی انبارها و موزه‌ها شدند و به‌دنبال آن هم دست‌بافته‌ها کم‌کم جای خود را به پارچه‌های ماشین‌بافت دادند. هنر کارت‌بافی هم از هنرهای دستی کمابیش فراموش‌شده‌ است که هر از چند گاهی بارقه امیدی از احیای آن دیده می‌شود.
ردپای کارت‌بافی در تاریخ
هنر «کارت‌بافی» در واقع نوعی بافندگی است؛ نوارهایی با عرض‌های متفاوت بافته می‌شود و نقوش روی آن هندسی است. عرض نوار بستگی به تعداد کارت‌ها و جنس نخ‌ها دارد؛ یعنی هر چه تعداد کارت‌ها بیش‌تر و جنس نخ‌ها ضخیم‌تر باشد، عرض نوار نیز پهن‌تر می‌شود و برعکس. طول این نوارها برحسب نیاز و علایق شخصی هنرمند بافنده است. این نوارهای باریک با عرض‌های متفاوت برای تزئین لباس، دور یقه، پایین دامن، کمربند، نوار کلاه، بند زین، اسب و مواردی از این دست به‌کار می‌رفت.

قدیمی‌ترین نوار بافته‌شده‌ای كه در حال حاضر موجود است، متعلق به زمان دومین سلسلۀ «فراعنه» در مصر است كه با كتان و دیگر الیاف گیاهی بافته شده

نگاهی به کتاب‌های تاریخی نشان می‌دهد اولین كارت‌بافی‎ها در آفریقای شمالی، مصر، اروپای قرون وسطی، آسیا و ایسلند و قدیمی‌ترین كارت‌بافی‎ها نیز در مصر و اسكاندیناوی كشف شد. قدیمی‌ترین نوار بافته‌شده‌ای كه در حال حاضر موجود است، متعلق به زمان دومین سلسلۀ «فراعنه» در مصر است كه با كتان و دیگر الیاف گیاهی بافته شده. نوار‌بافی در 3000 سال قبل از میلاد در مصر مرسوم بود درحالی‌كه دربارۀ قدمت و اینكه چه كسی كارت‌بافی را باب كرد، تقریباً منابعی وجود ندارد.
كارت‌بافی در ایران اما به اواخر هزارۀ سوم یا اوایل هزارۀ دوم قبل از میلاد برمی‎گردد. الواح و كارت‌های ساخته‌شده از عاج و سفال كه «رولان دومكنوم» و «ژرژكونتنو» در گزارش‌های باستان‌شناسی خود از آن‌ها نام بردند، گواه این ادعاست. نوارهای منقوش‌شده در ظروف ایرانی زیاد است، نمونۀ آن روی ظروف مفرغی كه از لرستان به‌دست آمده، تصویر مردی در حال تیراندازی كه روی لباس او، نوارهایی تزئینی دوخته شده است.
خاستگاه کارت‌بافی
همان‌طور که در برخی شهرها مثل گنبدکاووس، استفاده از زیورآلات در پوشش اهمیت دارد در شهرهای دیگر هم تزئین لباس و حتی اسب‌ها با نوارهای بافته‌شدۀ رنگارنگ مهم بود. برای همین کارت‌بافی در این شهرها رونق داشت. نگاهی به تاریخچۀ این هنر نشان می‌دهد نوارهای تزئینی لباس در منطقۀ «الموت» قزوین و حتی در روستای «علی‌آباد» الموت بسیار رایج بوده و در این منطقه به آن «پن‌بافی» می‌گویند. در شهرهای «خنج» و «اوز» شهرستان لار استان فارس، این هنر به «خوس‌بافی» شهرت داشت و بیشتر برای تزئین لباس عروس کاربرد داشت. در جنوب کشور و سمت لردگان و کوهرنگ استان چهارمحال‌وبختیاری به «وریس‌بافی» و در لرستان به «مَداخله‌بافی» مشهور است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد هنر کارت‌بافی در حال حاضر در منطقۀ «کلات نادر» خراسان‌رضوی به‌صورت بسیار محدود و به‌صورت انحصاری فعال است. البته ناگفته نماند که تولید دست‌بافته‌های کارت‌بافی بین عشایر لر، بختیاری و شاهسون متداول است.

در مناطق جنوب ایران و در شهرهای بندرعباس و جزیرۀ هرمز، كارت‌بافته‎هایی با نخ‎های فلزی بافته می‌شود كه در تزئین لباس‌های محلی زنان منطقه كاربرد دارد

نوارهای ایل شاهسون به‌دلیل استفاده از پشم مرغوب و شیوۀ رنگرزی ماهرانه، از كیفیت و زیبایی بیشتری برخوردار است. در مناطق جنوب ایران و در شهرهای بندرعباس و جزیرۀ هرمز، كارت‌بافته‎هایی با نخ‎های فلزی بافته می‌شود كه در تزئین لباس‌های محلی زنان منطقه كاربرد دارد.
کارت‌بافی چگونه انجام می‌شود؟
حتماً برایتان جالب است که این نوارهای تزئینی رنگارنگ چطور بافته می‌شوند. تارها، نخ پود، قسمت‌های بافته‌شده به‌وسیلۀ کارت، کارت‌ها، دهانه و ماسوره از اجزای اصلی کارت‌بافی هستند. در روزگار قدیم که کارت‌بافی برای خودش برو بیایی داشت، جنس کارت‌ها از عاج، پوست آهو، سفال، فیبر یا چوب انتخاب می‌شد، اما حالا اگر سراغی از این هنر بگیرید با انواع تلق‌های نازک یا حتی کاغذهای گلاسه و کارت تلفن مواجه می‌شوید. به‌هرحال با این ابزار هم می‌شود کارت‌بافی کرد، به شرط اینکه اصول کارت‌بافی را بدانید.
نحوۀ کارت به این شکل است که در چهارگوشۀ کارت‌ها سوراخ‌هایی ایجاد و نخ‌ها را از آن رد می‌کنند و چله‌کشی کار انجام می‌شود. سپس نخ را به‌وسیلۀ ماسوره رد می‌کنند. در هنر کارت‌بافی، کارت‌ها علاوه‌بر باز کردن فضایی برای گذراندن پودها از بین تارها، عمل تابیدن چهار نخ تار حول محور خود را نیز انجام می‌دهند.
نخ‌های تار از پودها مهم‌تر هستند، زیرا تارها مشخص‌کنندۀ طرح و نقش هستند و باید رنگارنگ باشند. نخ پود فقط در طرفین لبه‌ها دیده می‌شود و مهم نیست که حتماً رنگین باشد. کارت‌ها در اشکال مربع، مستطیل، مثلث، چندضلعی استفاده می‌شود، اما متداول‌ترین آن‌ها مربع است چون کار با آن آسان‌تر است و در میان انگشتان دست راحتتر قرار می‌گیرد. اندازۀ کارت‌های مربع از شش تا 9 سانتی‌متر متغیر است. از انواع طرح‌های بافته‌شده می‌توان به چشم خروس، هشت‌چپر، مداخل، نیمه مداخل، پیچک، بیست ونه چپر، چهل چپر اشاره کرد.
زیبایی بافته‌ها در زندگی امروز
دانش‌آموخته پژوهش هنر و استاد دانشگاه تهران، پژوهش‌های گسترده‌ای دربارۀ بافت نوارهای پر نقش‌ونگاری دارد. او به «پیام ما» می‌گوید: «از این تكنیك بافت در همه‌جای دنیا برای بافت ریسمان و بند و تزئین لباس استفاده می‌شده است، از جمله در ایران. اما به‌دلیل اینكه تحقیق و پژوهشی دربارۀ آن انجام نشده، كم‌كم به فراموشی سپرده شده است و فقط در میان عشایر كشور باقی مانده بود.»
به گفتۀ «شهلا امینی»، كارت‌بافی پیچیده‌ترین نوع نواربافی است و از ظرفیت‌های بالایی برای خلق كارهای متنوع برخوردار است. او ادامه می‌دهد: «نوارهای بافته‌شده از طریق این تكنیك، از استحكام بالایی برخوردارند و تكنیك كارت‌بافی، امكان تولید و بافت نوارهایی با استحكام، طرح و نیز كاربری‌های گوناگون را به بافنده آن می‌دهد. ازاین‌رو، این هنر همواره می‌تواند نوبه‌نو شود و تكنیك‌های تازه‌ای را به روش‌های قدیمی‌تر اضافه كند.»
نگاه تازه به كارت‌بافی نشان می‌دهد از این هنر می‌شود علاوه‌بر استفاده در صنایع پوشاك، استفاده‌های تزئینی دیگری از جمله در بندهای تزئینی عینك و دوربین و همچنین كمربند و بند كیف نیز تعریف کرد. مریم اکبری، بازنشستۀ فرهنگی اهل خراسان رضوی، پس از اتمام دورۀ خدمت با یادگیری هنر «کارت‌بافی» و گسترش آموزش و تولید آن، ضمن زنده‌کردن دوبارۀ این هنر سنتی در خراسان رضوی برای ۳۰ نفر شغل ایجاد کرده است.

کارت‌بافی در کتاب پروفسور «پوپ»

پروفسور «آرتور پوپ» مورخ آثار هنری ایران در كتاب بررسی هنر پارسی می‌نویسد: «بافت نوارهای تزئینی، از نقاط قوت بافندگی در دوران صفویان و حتی بعد از آن‌هاست. در این دوران نوارها به‌عنوان تزئین روی لباس‎ها به كار می‌رفتند و بافت آن‌ها اغلب با دستگاه‌های بافندگی صورت می‌گرفت و شیوۀ بافت آن‌ها یكرو بود و نخ‎های تار بدون درگیری در پشت كار رها می‌شدند. صفت مشخصۀ استفادۀ ایرانیان از این تكنیك را می‎توان در نوارها و قیطان‎ها دید كه عموماً دورو و فشرده بافته شده‎اند.»
قدیمی‌ترین كارت‌بافته‎های شناخته‌شده، كه پوپ در كتاب خود به آنها اشاره دارد به قرن 19 میلادی (13 هجری) تعلق دارد كه به دو نوع عشایری و تزئینی تقسیم شده است. عشایری شامل مجموعۀ زیبا و بی‎نظیری از تنگ اسب، سربند، پوزبند، سینه‌بند و دیگر نوارهای عشایری؛ بختیاری، شاهسون و تركمن و نقوش آن‌ها انسانی، حیوانی و هندسی و نخ‌هایی از جنس موی بز، پشم دست‌ریس و كتان است و در آن، از رنگ‌های سیاه، سفید و قرمز استفاده شده.