دریاچه ارومیه و زلزله‌های خوی

از دهم شهریور 1401 تا 27 فروردین 1402 تعداد 187 زمین‌لرزه با بزرگای بیش از 2.5 در محدوده خوی در شمال دریاچه ارومیه رخ داده است. از این تعداد شش رخداد با بزرگای بیش از 5 در تاریخ‌های 30 شهریور، 13 مهر، 28 دی‌، هشتم بهمن، 26 اسفند 1401 و 4 فروردین 1402 رخ داده‌اند. در عین حال 24 فروردین 1402 دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه گفت: «به دنبال بارش‌های مطلوب ۴۸ ساعت گذشته حجم ورود آب به دریاچه ارومیه از خط انتقال تونل کانی‌سیب و رودخانه گدار از ۳۵ مترمکعب در ثانیه فراتر رفته و با تداوم بارش‌ها در حوضه آبریز شاهد افزایش تراز آب این دریاچه هستیم.» مسئولی دیگر روز 21 فروردین 1402 درباره آخرین وضعیت تراز آبی و احیای دریاچه ارومیه گفت: «در حال حاضر تراز آبی دریاچه ۱۲۷۰.۲۸ متر، سطح دریاچه ۱۲۵۱ کیلومتر مربع و معادل ۱.۶۳ میلیارد متر مکعب آب وجود دارد، یعنی سطح تراز دریاچه نسبت به سال قبل در همین زمان ۴۹ سانتی‌متر کمتر است. میزان آبی که باید جبران کند به میزان کافی نیست، اکنون تا تراز اکولوژیک که در بازه ۱۲۷۴.۱ پیش‌بینی‌شده خیلی فاصله داریم.» اوایل اسفند 1401 فاز نخست سامانه انتقال آب سد کانی‌سیب به دریاچه ارومیه افتتاح شد. طبق برنامه با افتتاح این سامانه تا پایان فاز اول سالانه ۳۰۰میلیون مترمکعب آب به دریاچه ارومیه منتقل می شود.
حنیفی و همکاران در سال 1400 در مجله پژوهش‌های دانش زمین (از انتشارات دانشگاه شهید بهشتی) نشان دادند که دریاچه ارومیه با بیشینه ژرفای 13 متر و ژرفای متوسط ​​6 متر، با حجم متوسط ​​ به ترتیب بین 12 تا 33 میلیارد تن (هنگامی که هنوز خشک نشده بود) برآورد می‌شد. در سال‌های اخیر بحران زیست محیطی و خشک کردن حدود 85 درصد از آب دریاچه ارومیه، (در پایان 1401 به حدود 95 درصد رسید) با تخلیه گسترده در سطح پوسته همراه بوده است. آنها نشان دادند که بالا آمدن پوسته زمین (Isostatic Rebound) در اثر تخلیه بار، با خشک شدن دریاچه ارومیه طی 22 سال از 1375 تا 1396 رخ داده است. بیشینه مقدار از میزان خمش یا فرورفتگی ناشی از بارگذاری اولیه آب و سپس میزان بازگشت ایزواستاتیک (فراخاست) پس از باربرداری از سطح دریاچه ارومیه در نتیجه کاهش سطح آب نشان داد که در 22 سال، 85 میلی‌متر فروخاست رخ داده است (حدود 4 میلیمتر در سال ). اگر چنین برداشتی را مبنا بگیریم، تا سال 1402 میزان فراخاست به دلیل بازگشت ایزواستاتیک سطح پوسته به حدود 110 میلیمتر (11 سانتی‌متر) می‌رسد.
دو سامانه گسله شمال تبریز در شرق و ارومیه در غرب دریاچه ارومیه ریخت این دریاچه را کنترل کرده‌اند . افتادگی دریاچه ارومیه در یک سامانه تراگذر راستگرد کششی right-lateral transtension شکل گرفته است.
چه زمانی در چرخه لرزه‌ای نیروهای ایزواستاتیک خود را نشان می‌دهند؟ قوی‌ترین برآمدگی با تأخیر چند ساله برای شروع جابه‌جایی سنگ‌های شکل‌پذیر بعد از تغییرات محیطی (شروع خشک شدن دریاچه) اتفاق می‌افتد. اثرات یک دریاچه بر زمان گسیختگی یک گسل به عنوان بارگذاری دریاچه شناخته می‌شود. وزن آب دریاچه که بر روی زمین فشار می‌آورد، تنش وارده به سنگ‌های زیر آن را افزایش می‌دهد و گسل‌های زیر آن را تحریک می‌کند. فشار آب در فضاهای خالی در خاک و سنگ بستر -آب منفذی- در زمان و مکان تغییر می‌کند. ورود آب گسل را روان‌سازی می‌کند و تسلیم شدن گسل را آسان‌تر یا سخت‌تر می‌کند. تصور کنید دست‌هایتان به هم چسبیده و فشار می‌آورید. اگر سعی کنید آنها را کنار هم بلغزانید، نمی‌خواهند به راحتی لیز بخورند. اما اگر آب را بین دو دست نفوذ دهید، فشاری وجود دارد که دست‌های شما را به بیرون هل می‌دهد. این کار اساساً استرس روی دست‌های شما را کاهش می‌دهد و آن‌ها به راحتی می‌لغزند. هنگامی که این استرس روی گسل به آستانه بحرانی می‌رسد، گسل گسیخته می‌شود. فشار آب منفذی در رسوبات و سنگ‌های زیر دریاچه و سنگ‌های زیر دریاچه به طور مستقیم تحت تأثیر تنش‌های توده آب قرار دارد و به نوبه خود بر رفتار گسل‌ها اثر می‌گذارد. حذف آب دریاچه، با از بین رفتن بارگذاری روی گسل‌ها، به نوبه خود موجب بالا آمدن زمین و تحریک گسل‌هاست. بدین ترتیب امکان تحریک گسل‌های پیرامون دریاچه ارومیه با بارگذاری و باربرداری از آب‌های سطحی و زیرزمینی هم‌اکنون در حال بررسی از سوی نگارنده است.