| پیام ما | مجری پروژه سد چم شیر، قویا تاکید دارد تمامی مراحل مطالعات علمی احداث سد طی شده است و آبگیری آن هیچ مشکلی به وجود نمی‌آورد. در مقابل علی سلاجقه، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در حاشیه جلسه چهارشنبه سی‌ام آذرماه هیئت دولت در جمع خبرنگاران درباره وضعیت این پروژه گفته است: «ما قبلاً هم اعلام کردیم که اجازه گتوند دوم را نمی‌دهیم و مواضع ما همین است تا راستی‌آزمایی انجام شود. کارشناسان ما و وزارت نیرو مشغول کارهای میدانی هستند و بعد از مشخص شدن نتایج آن اعلام موضع می‌کنیم و هیچگونه آبگیری فعلاً انجام نمی‌شود.» چه عواملی چم‌شیر را به یکی از پرمناقشه‌‌ترین موضوعات در حوزه محیط زیست ایران در هفته‌های اخیر بدل کرده است و منتقدان به چه مواردی درباره این پروژه استناد می‌کنند؟ مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با عنوان «بررسی اثرات كيفی ناشی از آبگيری سد چم‌شير» به ابعاد مختلف این سد پرداخته و تلاش کرده ابهاماتی که درباره آن وجود دارد را مطرح کند.

«رود زهره از رودخانه‌های مهم جنوب كشور است و سرچشمه اصلی آن در غرب استان فارس و شرق استان كهگیلویه و بویراحمد واقع شده و با طی مسیر ۵۲0 كیلومتری به خلیج فارس می‌ریزد. حوضه آبریز رودخانه زهره محدوده‌ای از استان‌های فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان را شامل می‌‌شود. از به هم پیوستن سرشاخه‌های فهلیان و شیو، رودخانه زهره در بالادست محلی به نام تنگ چم‌شیر تشكیل می‌‌شود كه پس از عبور از این تنگه، شاخه خیرآباد را نیز دریافت كرده و به مسیر خود به سمت جنوب غرب در استان خوزستان ادامه می‌دهد. در حال حاضر سد مخزنی چم‌شیر در محل تنگ چم‌شیر بر رودخانه زهره در دست احداث بوده كه از پیشرفت فیزیكی 89 درصد برخوردار است. در پایین‌دست این سد و قبل از اتصال شاخه خیرآباد، احداث دو سد زهره ۱ و ۲ بر رودخانه زهره نیز در دست مطالعه است.» این گزارش با این مقدمه می‌افزاید: «كیفیت رودخانه زهره در شرایط طبیعی با افت در امتداد مسیر مواجه بوده، با این وجود در ماه‌های پرآب (دی، بهمن، اسفند و فروردین و بعضاً اردیبهشت) آبدهی رودخانه بالا و كیفیت مناسب است. اما در سایر ماه‌ها با كاهش آبدهی رودخانه غلظت املاح افزایش یافته و حتی در ماه‌های تابستان كیفیت آب برای كشاورزی زراعی نیز جوابگو نیست. لذا از گذشته طرح‌های تعدیل نوسان شوری رودخانه چم‌شیر مطرح بوده كه در همین راستا در محدوده تنگ چم‌شیر احداث سد به منظور تعدیل كیفیت جریان رودخانه در ماه‌های مختلف سال و با هدف تولید برق، كشاورزی و تأمین نیاز صنعت، پیشنهاد شد و در حال تکمیل است.»

با وجود ابهام‌های مطرح شده نسبت به امتداد این گسل به سمت بالادست، پیشنهاد می‌شود با توجه به نتایج حفاری‌های صورت گرفته در محدوده مخزن فرعی، مطالعات زمین‌شناسی تكميلی در مورد وضعيت گسل و بررسی وجود لایه‌های احتمالی نمک انجام شود

چه چالش‌هایی پیش روی چمشیر قرار دارد؟ مراد اسدی نگارنده این گزارش می‌نویسد: «وجود چشمه‌ها و زون‌های شوركننده با غلظت بسیار زیاد در محدوده مخزن و پایین‌دست سد چم‌شیر مشهود بوده و از شش زون شوركننده، اولین زون در سرچشمه رودخانه و خارج از محدوده مخزن، زون دوم درون مخزن و چهار زون دیگر در پایین‌دست سد قرار دارند. علاوه‌بر این به دلیل قرارگیری مخزن چم‌شیر در سازند تبخیری گچساران، با شروع آبگیری شرایط برای انحلال و ورود منابع جدید املاح به مخزن فراهم خواهد شد، بنابراین شرایط كیفی مخزن و نحوه كنترل شوری در رودخانه پایین‌دست از چالش‌های مهم آبگیری سد چم‌شیر بوده و لزوم توجه به جنبه‌های كیفی را دوچندان کرده است.»
اسدی معتقد است با توجه به نتایج مطالعات ارائه شده، خطر خاصی از نظر انحلال نمک در سازند گچساران كه بیشترین سطح مخزن را تشكیل می‌دهد وجود نداشته و سطوح نمک مشاهده نشده است. همچنین حفاری صورت گرفته در محدوده مخزن وجود لایه نمكی در عمق كم را نشان نمی‌دهد. «با توجه به نتایج مطالعات ارائه شده، زون شوری شماره ۲ درون مخزن دارای منشأ شورابه پرفشار عمیق (در عمق ۴00 متری) است. شورابه عمیق پس از احداث سد همچنان با آبدهی ثابت ۵9 لیتر بر ثانیه و غلظت ۱۱0 میلی‌گرم بر لیتر به مخزن وارد می‌شود. علاوه‌بر این پس از آبگیری سد و تداخل سازند گچساران با آب، انحلال گچ و ورود آن به مخزن قابل‌توجه خواهد بود.»

برای برآورد ميزان انحلال سازند‌های مخزن چم‌شير، از شرایط مخزن سد كوثر الگوبرداری و اختلاف شوری جریان‌های ورودی و خروجی مبنا قرار گرفته است. در این برآورد، لایه‌بندی كيفی سد كوثر مورد توجه قرار نگرفته است. هرچند سازند زمین‌شناسی این دو مخزن از نوع گچساران بوده اما این سازند دارای بخش‌های مختلف بوده كه از این منظر مقایسه‌ای بين دو مخزن صورت نگرفته است

در این گزارش درباره منشا این شوری آمده است: «با توجه به نتایج حفاری‌های صورت گرفته، وجود یک لایه نمكی در عمق 70 متری كف رودخانه مشاهده شده است. وجود گسل عبوری از این محدوده سبب خرد شدن لایه‌های فوقانی لایه نمكی شده و شرایط برای نفوذ جریان به لایه نمكی و بازگشت شورابه به بستر رودخانه فراهم شده است.»
گزارش «بررسی اثرات كیفی ناشی از آبگیری سد چم‌شیر» برای کنترل این شوری پیشنهاد می‌کند: «با توجه به مطالعات صورت گرفته در خصوص سد چم‌شیر و بررسی مسائل مرتبط با وضعیت كیفی سد و رودخانه پایین‌دست، همچنین راهكار‌های ارائه شده برای كنترل شوری چند مورد باید در نظر گرفته شود. اولین آنها ماهیت نوسانی كیفیت رودخانه زهره است. رودخانه زهره در محدوده تنگ چم‌شیر در شرایط طبیعی در ماه‌های تر دارای كیفیت مناسب و حتی قابل‌شرب بوده، اما در سایر ماه‌ها به دلیل كاهش آبدهی رودخانه غلظت املاح به حدی افزایش یافته كه برای کشاورزی زراعی نیز مناسب نیست. از این رو نقش مثبت سد در تعدیل كیفی را شاهد هستیم.»
مراد اسدی در این گزارش اضافه می‌کند: «نقش اصلی سد چم‌شیر (با وجود افزایش میانگین غلظت رودخانه نسبت به شرایط عدم احداث سد) ایجاد تعادل كیفی در رودخانه پایین‌دست و كاهش نوسانات كیفیت جریان نسبت به شرایط طبیعی است. لذا تضمین تأمین حداقل حقابه محیط زیستی برای تعدیل كیفی رودخانه پایین‌دست باید انجام پذیرد. هر گونه انحراف از ر‌هاسازی حداقل حقابه محیط زیستی پایاب سد چم‌شیر، با توجه به وجود زون‌های شور موجود می‌تواند كیفیت رودخانه را با مشكل مواجه كند.»
عدم مشاهده نمک در سطح مخزن از دیگر مواردی است که این گزارش به آن اشاره کرده و در این باره آمده است: «با توجه به نتایج ارائه شده در مطالعات، نمک در مخزن سد مشاهده نشده است. همچنین نتایج مطالعات منشأیابی چشمه‌های شور درون مخزن بیانگر عمقی بودن شورابه بوده كه با فشار بالایی به سمت سطح حركت می‌كند، لذا با آبگیری سد و افزایش ارتفاع آب درون مخزن، نمی‌توان انتظار داشت آبدهی این چشمه‌ها كاهش چشمگیری داشته باشد. همچنین شورابه به دلیل غلظت بالا و كاهش نوسانات درون مخزن با بدنه اصلی مخزن اختلاط پیدا نمی‌كند. انتظار می‌رود این شورابه در كف مخزن تجمع یافته كه به تشكیل لایه‌بندی شدید كیفی در عمق منجر شود. به عبارت دیگر در اعماق مختلف مخزن شوری آب متفاوت بوده به طوری كه كیفیت آب در اعماق نزدیک به كف مخزن بسیار پایین و در نزدیکی سطح آب به مراتب بهتر خواهد بود.»
گزارش «بررسی اثرات كیفی ناشی از آبگیری سد چم‌شیر» به نواقص مطالعاتی درباره این سد اشاره می‌کند و خواستار به‌روزرسانی چند موضوع می‌شود. «بهره‌گیری از داده‌های هیدرولوژیكی دهه اخیر: عمده مطالعات سد بر اساس داده‌های هیدرولوژیكی منتهی به سال ۱۳78-۱۳77 انجام گرفته است. با توجه به تغییرات ایجاد شده در اقلیم منطقه و كاهش متوسط بارش در ۱۳ سال منتهی به سال ۱۴00، لازم است از داده‌های هیدرولوژیک اخیر در مطالعات كمی و كیفی (كنترل شوری) استفاده شود. بر همین اساس مطالعات مدلسازی كیفی مخزن و توجیه اقتصادی طرح باید مورد بررسی قرار گرفته و در صورت نیاز بازبینی لازم صورت گیرد.»
الگوبرداری از شرایط كیفی سد كوثر از دیگر موارد مطرح شده در این بخش گزارش است که در آن آمده است:‌ «برای برآورد میزان انحلال سازند‌های مخزن چم‌شیر، از شرایط مخزن سد كوثر الگوبرداری و اختلاف شوری جریان‌های ورودی و خروجی مبنا قرار گرفته است. در این برآورد، لایه‌بندی كیفی سد كوثر مورد توجه قرار نگرفته است. هرچند سازند زمین‌شناسی این دو مخزن از نوع گچساران بوده، اما این سازند دارای بخش‌های مختلف بوده كه از این منظر مقایسه‌ای بین دو مخزن صورت نگرفته است. با وجود انحلال كم گچ، اگر در این دو مخزن، نسبت سطوح سازند گچساران به حجم مخزن مدنظر قرار گیرد، می‌تواند الگوبرداری صورت گرفته را دقیق‌تر كند. درصورتی كه میزان انحلال بیش از مقدار برآورد شده اولیه (۵00 هزار تن در سال) باشد، در این صورت كیفیت تعادل مخزن كه مبنای طرح‌های كنترل شوری در پایین‌دست قرار می‌گیرد با مشكل مواجه خواهد شد.»
مراد اسدی همچنین معتقد است باید آبگیری از اعماق (لایه‌‌های) مختلف جهت مدیریت كیفی مخزن انجام شود. او در این باره توضیح می‌‌دهد: «نتایج مطالعات بررسی وضعیت كیفی مخزن بیانگر وقوع لایه‌بندی كیفی در مخزن بوده و ایده آبگیری از اعماق مختلف، مدیریت كیفی مخزن را تسهیل می‌كند. با این وجود برنامه عملیاتی برای برداشت از آبگیر‌های مخزن به تفصیل ارائه نشده است. همچنین به دلیل اضافه شدن آبگیر‌های جدید و تغییر شرایط آبگیری از سد (كه در مطالعات كنونی لحاظ نشده) از یک سو و عدم استفاده از آمار هیدرولوژیكی رودخانه طی دهه اخیر از دیگر سو، لزوم به‌روزرسانی مطالعات مدل‌سازی كیفی مخزن را نشان می‌دهد.»
عدم تاثیر گسل در ایجاد منابع آلاینده در مخزن فرعی دیگر موضوعی است که گزارش «بررسی اثرات كیفی ناشی از آبگیری سد چم‌شیر» به آن توجه نشان داده است. «بر اساس مطالعات دریافتی از كارفرمای طرح، منشا شورابه در زون ۳ ناشی از اثر گسل دژ سلیمان در شكستن لایه‌های سازند گچساران، نفوذ آب به لایه نمكی و نقش لایه نفوذناپذیر موجود در این گسل در ایجاد جریان چرخشی رو به بالا بیان شده است. با وجود ابهام نسبت به این نتیجه‌گیری، اگر این گسل به سمت بالادست سد امتداد یافته باشد، آنگاه در محدوده مخزن فرعی سد قرار می‌گیرد كه می‌تواند پس از آبگیری سد، نفوذ آب به اعماق را تسهیل كرده و عامل ورود شوری به مخزن شود. با وجود ابهام‌های مطرح شده نسبت به امتداد این گسل به سمت بالادست، پیشنهاد می‌شود با توجه به نتایج حفاری‌های صورت گرفته در محدوده مخزن فرعی، مطالعات زمین‌شناسی تكمیلی درمورد وضعیت گسل و بررسی وجود لایه‌های احتمالی نمک انجام شود.»
پژوهشگر در نهایت با توجه به مجموعه حساسیت‌ها می‌نویسد: «راهكار‌های كنترل شوری ارتباط مستقیمی با آورد رودخانه داشته، بنابراین باید داده‌های دهه اخیر در مطالعات مرتبط با راهكار‌های كنترل شوری در مخزن (برداشت انتخابی) و رودخانه پایین‌دست مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین صرفاً پس از انجام مطالعات تكمیلی فوق می‌توان نسبت به آبگیری سد چم‌شیر اظهارنظر كرد. از این رو به دلیل حساسیت کیفی نسبت به شوری و نواقص مطالعاتی موجود، انجام عملیات آبگیری سد چم‌شیر در حال حاضر توصیه نمی‌‌شود.»