جیم فیتون تبعه 66 ساله انگلیسی در دادگاهی در بغداد و با حضور نمایندگانی از سفارت­خانه‌­های انگلیس و آلمان، به جرم قاچاق آثار باستانی عراق به 15 سال زندان محکوم شد. در این دادگاه مرد آلمانی که همراه او بازداشت شده بود از اتهامات وارده تبرئه شد. زمستان گذشته گروهی پنج نفره از اتباع انگلیسی در ­حالی‌­که دوازده قطعه از آثار تاریخی سفال و سرامیک عراق را همراه داشتند، در فرودگاه بغداد توسط نیروهای امنیتی دستگیر شدند. سه نفر از آنها در همان ابتدا آزاد شدند ولی دو نفر دیگر در بند ماندند. بعد از پایان اشغال نظامی عراق و فروکش کردن آتش جنگ با نیروهای داعش، همینطور عادی‌­تر شدن شرایط مربوط به همه‌­گیری کرونا، باستان‌­شناسان و مسافران اروپائی دوباره راهی خاورمیانه شده‌­اند. در طول ناآرامی­‌های چند دهه اخیر عراق بخشی عظیم از میراث فرهنگی کشور به غارت رفت. دولت عراق در سال‌های اخیر توانسته هزاران قطعه آثار باستانی را باز پس بگیرد اما نگرانی برای میراث تاریخی کشور هنوز جدی است. ‌با توجه به سختگیری‌­های دولت در قبال سرقت آثار تاریخی، در روند رسیدگی به پرونده متهمان انگلیسی قاچاق آثار، نگرانی­‌ها برای صدور حکم اعدام برای دو نفر مرد اروپائی وجود داشت. به‌رغم تلاش عمومی دولت انگلیس برای آزادی این دو، تنها یکی از آنها بعد از برگزاری دادگاه تبرئه شد.

بین النهرین، گهواره تمدن بشری
حدود نه هزار سال قبل اولین نشانه­‌های تمدنی بشر در نقاطی از خاورمیانه و نزدیک شکل گرفت. زمین حاصل­خیز میان دو رود دجله و فرات سرزمینی مناسب برای کشاورزی بود. باروری خاک میان دو رود، بین‌­النهرین را به گهواره­‌ای مناسب برای تمدن نوپای بشری تبدیل کرد. سومری­‌ها، اکدی‌­ها، بابلیان و آشوری­‌ها چهار تمدنی بودند که در این منطقه شکل گرفت. در دوران متاخر نیز با گسترش تمدن اسلامی، عراق بار دیگر به مرکز سیاسی قدرتمندی تبدیل شد. امروزه بخش بزرگی از سفالینه‌ها، دست‌سازه­‌های فلزی و سنگی و بناهای مختلف معماری به‌جامانده از این دوره‌­های تاریخی، در خاک کشور عراق هستند. اما تاریخ پرآشوب عراق معاصر به این میراث جهانی آسیب زیادی زد.

موزه ملی عراق که در دوران پیش از اشغال یکی از پنج موزه بزرگ تاریخی در جهان بود، بعد از بازسازی به زودی در مرکز بغداد دوباره بازگشایی می‌شود. با وجود بازگشت هزاران قطعه باستانی ربوده شده به موزه، تلاش برای بازیابی باقی میراث تاریخی عراق و جلوگیری از قاچاق اشیای تاریخی منطقه ادامه دارد

از سال ۲۰۰۳ میراث فرهنگی عراق با حمله نیروهای آمریکایی خسارت‌ بسیاری دید. در نبود امنیت عمومی، هزاران قطعه از آثار باستانی موزه‌ها دزدیده شدند.‌ فقط در هفته‌­های اول اشغال، قاچاق­چی­‌ها پانزده هزار قطعه را از موزه ملی عراق ربودند و تخمین زده می‌­شود حدود 41 درصد از مناطق باستانی عراق تا پایان سال ۲۰۰۳ غارت شدند.
بسیاری از این دست‌­سازه­‌های تاریخی در انتها از مجموعه‌­های خصوصی یا موزه‌هایی مانند موزه بریتانیا سردرآوردند. غارت و تخریب میراث تاریخی عراق در جریان سقوط شهر بغداد، بزرگ‌ترین فاجعه‌ای ­بود که از زمان جنگ دوم جهانی در مورد میراث ملی یک کشور رخ داد. ‌بعد از خروج نیروهای نظامی، اشغال کشور توسط نیروهای داعش که به تخریب بناهای تاریخی منطقه دست زدند و بسیاری از اشیای تاریخی را برای تامین هزینه­‌های خود قاچاق کردند نیز آسیب دیگری به میراث عراق وارد کرد.
سرقت یا برداشتن؟
حکم پانزده سال زندان جیم فیتون واکنش­‌های جهانی زیادی به همراه داشت. او در جلسه دادگاه گفت این اشیا را از مناطق باستانی عراق برداشته بی‌آنکه از غیرقانونی بودن کارش اطلاعی داشته باشد. بعضی رسانه‌­ها فیتون را زمین‌­شناسی بازنشسته معرفی کرده­‌اند که مشغول پژوهش روی آثار تاریخی عراق بوده و تعدادی شی تاریخی را زمان خروج از کشور عراق همراه خود «برداشته» است. این نگاه توریست و رسانه‌­های غربی به ذخایر فرهنگی کشوری باستانی در خاورمیانه، در امتداد نگاهی است که از زمان پیدایش موزه های غربی در یکی دو قرن اخیر بر فضای فرهنگی حاکم بوده است. نگاهی که ساکنان مناطق مستعمراتی را ناتوان از درک و حفاظت از گنجینه­‌های تاریخی خود می‌­داند. در نتیجه حق مالکیت معنوی داشته­‌های باستانی و تاریخی را از آن­ها سلب و در انحصار خود در نظر می‌­گیرد. با این دیدگاه برای دهه­‌های طولانی آثار تاریخی کشورهای حوزه خاورمیانه و آفریقا در ظاهری قانونی و موجه از کشور خارج می‌­شدند تا موزه­‌های کشورهای غربی از آن­ها انباشته شود. به نظر می‌­رسد این نگاه استعماری هنوز میان رسانه­‌های غربی و نزد افکار عمومی وجود دارد زیرا بعضی از آنها «سرقت» و قاچاق آثار تاریخی عراق را با عنوان‌هایی مانند «برداشتن» گزارش کرده‌اند.
چه زمانی غرب به غیراستعماری کردن موزه‌هایش خواهد پرداخت؟
در سال‌­های اخیر عراق تلاش­ خود برای بازیابی دارایی­‌های تاریخی که در دوران ناآرامی­‌های سیاسی کشور قاچاق شده‌­اند را افزایش داده ­‌است. لبنان حدود 300 لوح به خط میخی قاچاق شده از عراق را از موزه­ خود بازگرداند. سال گذشته آمریکا و چند کشور دیگر نیز ۱۷۰۰۰ اثر تاریخی که اغلب مجسمه­ و حکاکی‌هایی از چهارهزارسال قبل و مربوط به دوران تمدن بین‌النهرین هستند را به سرزمین مادر بازگردانده‌اند. در میان دست‌ساخته‌های رسیده از آمریکا لوح ۳۵۰۰ ساله گیل­گمش قرار دارد که قدیمی‌ترین اثر ادبی بر جای مانده محسوب می‌شود. این لوح سفالی که داستان گیل­گمش به زبان اکدی باستان بر آن حک شده بعد از حدود سی سال دوباره به عراق بازگشت. این کتیبه یکی از ۱۲ کتیبه‌­ای بود که در جریان حفاری‌های سال ۱۸۵۳ در ویرانه‌های کتابخانه آشور بانی‌پال کشف شد. لوح حکاکی گیلگمش در سال ۲۰۰۳ در یک حراجی به قیمت ۱.۷ میلیون دلار به یک موسسه آثار هنری و عتیقه آمریکایی به نام «هابی لابی» فروخته شد. سپس در موزه‌ای در شهر واشنگتن به نمایش درآمد.
با تصویب قوانین جدید بین‌المللی برای مبارزه با قاچاق آثار تاریخی، ماموران ویژه آمریکا این لوح را در سپتامبر ۲۰۱۹ از موزه ضبط کردند. در پایان بررسی پرونده لوح گیل گمش، دادگاه نیویورک دستور بازگرداندن این لوح را به عراق صادر کرد. در دهه­‌های گذشته بازگرداندن چنین آثار با‌ارزشی به سرزمین‌هایی که صاحبان اصلی آن­ هستند ممکن نبود. دبیرکل یونسکو بازگشت این اثر تاریخی مهم به عراق را یک پیروزی بزرگ در مقابل کسانی دانست که با سرقت و قاچاق آثار تاریخی، منابع مالی تروریسم را تامین می کنند.
جلوگیری از قاچاق آثار تاریخی منطقه
موزه ملی عراق که در دوران پیش از اشغال یکی از پنج موزه بزرگ تاریخی در جهان بود، بعد از بازسازی به زودی در مرکز بغداد دوباره بازگشایی می‌شود. با وجود بازگشت هزاران قطعه باستانی ربوده شده به موزه، تلاش برای بازیابی باقی میراث تاریخی عراق و جلوگیری از قاچاق اشیای تاریخی منطقه ادامه دارد.
حسن ناظم وزیر فرهنگ عراق در سفری که سال گذشته به ایران داشت گفت تلاش‌­های داخلی کشورش برای رسیدن به این منظور کافی نیست، کشورهای منطقه باید به طور مشترک دیواری در مقابل قاچاق اشیای تاریخی تشکیل دهند. او از امضای تفاهمنامه‌هایی با کشورهای همسایه خبر داد که از قاچاق آثار از مرزهای مشترک جلوگیری می‌­کند. حسن ناظم همچنین از تصویب قانون «جرم‌انگاری قاچاق آثار باستانی، هنری و خرید و فروش آن‌ها» در عراق گفت. قانونی که امسال طبق آن حکمی سنگین برای جیم فیتون انگلیسی صادر شد و نشان‌دهنده پا­فشاری دولت عراق بر خواست خود برای محافظت از میراث تاریخی منطقه است. حسن ناظم به خبرگزاری اسپوتنیک گفت این آثار تاریخی تنها متعلق به یک کشور نیستند بلکه میراث انسانی مشترک برای تمامی تمدن‌ها هستند.