|پیام ما| روز سختی برای بسیاری از نقاط ایران بود؛ نفس‌گیرتر از هجوم‌های پیشین توده‌های غبار. گرد‌و‌غبار این بار وسعتی گسترده‌تر را در برگرفت، چنان که 35 ایستگاه سنجش در نقاطی از غرب تا جنوب غربی کیفیت هوا را «خطرناک» نشان دادند، اورژانس به حالت آماده‌باش درآمد و کار هشت استان به تعطیلی کشید؛ خوزستان، همدان، لرستان، ایلام، کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه، البرز و تهران. دیروز در حالی که مردم در این شهرها در هوایی بسیار آلوده نفس می‌کشیدند، حرف و حدیث‌هایی هم درباره تعطیلی تهران و ارتباط آن با اعتصاب کارکنان اتوبوسرانی تهران مطرح شد. چرا که در اواخر هفته پیش که آلودگی تهران از این هم بالاتر رفته بود و حتی وقتی در فروردین شاخص آلودگی به مرز ۵۰۰ رسید، پایتخت را تعطیل نکردند.

پراکنش غبار در یک سرزمین
روی نقشه سامانه پایش کیفی هوای کشور در ساعت 11 روز سه‌شنبه، 35 پرچم به رنگ قهوه‌ای دیده می‌شود. دیروز در همه این نقاط که از آذربایجان غربی تا بوشهر پراکنده شده بودند، با افزایش میزان ذرات معلق کوچکتر از 10 میکرون، وضعیت هوا خطرناک بود. در استان آذربایجان غربی ایستگاه‌های سردشت، بانه و سقز؛ در استان کردستان، ایستگاه میدان آزادی؛ در استان کرمانشاه، ایستگاه‌های قصرشیرین، سرپل‌ذهاب، زیبا پارک، اسلام‌آباد، کنگاور؛ در استان ایلام، ایستگاه‌های ایوان، ایلام، سرابله، مهران، دهلران و دره‌شهر؛ در استان لرستان، ایستگاه‌های پلدختر و درود؛ در استان همدان، ایستگاه‌های همدان، ملایر و نهاوند؛ در استان مرکزی ایستگاه‌های شازند و شریعتی؛ در استان خوزستان ایستگاه‌های اندیمشک، سوسنگرد، مسجدسلیمان شرکت نفت، شوشتر، نیوساید، استانداری، منازل دویست دستگاه، پادادشهر، شادگان و آبادان، در استان بوشهر ایستگاه‌های بندر دیلم، گناوه و بوشهر. ساکنان تمامی این شهرها دیروز در هوای غبارآلود بیش از حد مجاز نفس کشیدند. در سراسر ایران، در سه نقطه نیز وضعیت بنفش بود، یعنی بسیار ناسالم: ایستگاه قروه در کردستان، ایستگاه کبودرآهنگ در همدان، ایستگاه شهرداری مرکزی در کرمانشاه، ایستگاه علوم‌ پزشکی در لرستان، ایستگاه استانداری در اراک و ایستگاه تربیت مدرس در تهران.
پیش‌بینی سازمان هواشناسی نشان می‌دهد این پدیده تا روز چهارشنبه در کشور ماندگار خواهد بود.

توضیحات مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران هم در نهایت نشان می‌دهد با وجود تجربه دیروز، شدیدترین حالت گرد‌و‌غبار مشاهده ‌شده در شهر تهران در فروردین ۱۴۰۱ رخ داد، زمانی که شاخص به 500 و وضعیت خطرناک رسید و غلظت ذرات معلق کوچک‌تر از ۱۰ میکرون از ۱۷۰۰ میکروگرم بر مترمکعب فراتر رفت.

آیا تهران آلوده بود؟
شاخص آلودگی هوای تهران بامداد سه‌شنبه به ۴۴۶ یعنی وضعیت خطرناک رسید و پیش از ظهر به وضعیت ناسالم تقلیل پیدا کرد. تعطیلی تهران هم در همان ساعات بامداد اعلام شد. وبسایت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در ساعت 17 شاخص میانگین را 266، آلاینده شاخص را ذرات کوچکتر از 10 میکرون و وضعیت را بنفش نشان می‌دهد. این در حالی است که شاخص 24 ساعت منتهی به این زمان، 163 و وضعیت ناسالم برای همه بود. در این وبسایت یک روز خطرناک در تاریخ آلودگی تهران در سال 1401 ثبت شده که مربوط به بیستم فروردین است. آن روز اما تهران تعطیل نبود.
با این همه بررسی سامانه پایش کیفی هوای کشور در روز سه‌شنبه نشان می‌دهد به جز ایستگاه با وضعیت بنفش و 8 ایستگاه با وضعیت نارنجی (قابل قبول)، در تمامی نقاط استان هوا برای تمامی گروه‌ها ناسالم بوده است.
با اوج‌گیری آلودگی هوا و اعلام تعطیلی پایتخت، محمدمهدی میرزائی‌قمی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران اعلام کرد که اگرچه هر سال با شروع فصل بهار، شاهد کیفیت هوای مناسب در شهر تهران و بسیاری از شهرها و کلان‌شهرهای کشور بودیم اما در سال ۱۴۰۱، توفان ریزگرد به عنوان پدیده غالب و تعیین‌کننده کیفیت هوا، باعث آلودگی هوای پایتخت در دو ماه ابتدایی امسال شده است.

به گفته میرزائی قمی توالی وقوع این توفان‌ها و شدت آنها، حداقل در ۱۲ سال گذشته هیچ‌گاه به شدتی که در سال ۱۴۰۱ شاهد آن هستیم، نبوده است. بر اساس توضیحات او توفان ریزگرد در مسیر خود، کانون‌های داخلی غبار را نیز فعال کرده است اما در توفان‌های ۱۷ و ۱۸ اردیبهشت‌ کانون‌های کشورهای عراق و عربستان، نقش اصلی را داشته‌اند

به گفته میرزائی‌قمی توالی وقوع این توفان‌ها و شدت آنها، حداقل در ۱۲ سال گذشته هیچ‌گاه به شدتی که در سال ۱۴۰۱ شاهد آن هستیم، نبوده است. بر اساس توضیحات او توفان ریزگرد در مسیر خود، کانون‌های داخلی غبار را نیز فعال کرده است اما توفان 19 و 20 فروردین، مربوط به کانون‌های واقع در کشورهای عراق، سوریه و اردن بوده و در توفان‌های ۱۷ و ۱۸ اردیبهشت‌ماه جاری نیز کانون‌های واقع در کشورهای عراق و عربستان، نقش اصلی را داشته‌اند. اشاره به این کانون‌ها در حالی است که تا پیش از این غبار برخاسته از این مناطق فقط مناطق غربی کشور را تحت تاثیر قرار می‌داد اما امروز پایتخت را هم درگیر می‌کند. توضیحات مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران هم در نهایت نشان می‌دهد با وجود تجربه دیروز، شدیدترین حالت گرد‌و‌غبار مشاهده‌شده در شهر تهران در فروردین ۱۴۰۱ رخ داد، زمانی که شاخص به 500 و وضعیت خطرناک رسید و غلظت ذرات معلق کوچک‌تر از ۱۰ میکرون از ۱۷۰۰ میکروگرم بر مترمکعب فراتر رفت.
چه شهرهایی تعطیل شدند؟
با وقوع پدیده گردوغبار در سطح کشور کارگروه‌های اضطرار آلودگی هوا درباره تعطیلی‌ها تصمیم گرفتند. بر اساس این جلسات مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات تهران تعطیل شدند، در خوزستان که اوضاع غبار وخیم‌تر بود مدارس و دانشگاه‌ها تعطیل شدند و بنا شد اداره‌ها با دو ساعت تاخیر کارشان را آغاز کنند. در استان همدان که آلودگی آن به 9 برابر حد مجاز رسید ابتدا فقط مهدهای کودک، مقاطع پیش‌دبستانی و ابتدایی نوبت صبح تعطیل شدند و با ادامه وضعیت تمدید تعطیلی در نوبت بعد‌ازظهر اعلام شد. در استان لرستان نیز به جز مراکز درمانی و خدمات‌رسان و نیروهای نظامی و انتظامی، باقی تعطیل اعلام شد. همچنین در ایلام مدارس و مراکز آموزشی صبح و بعدازظهر ایلام تعطیل شدند اما در حالی که غبار وضعیت هوا را در 5 ایستگاه سنجش این استان خطرناک نشان می‌داد، اعلام شد که فعالیت ادارات و بانک‌ها به جز دستگاه‌های خدمات‌رسان در سطح استان با ۲ ساعت تاخیر آغاز می‌شود. علاوه بر این همه مدارس شهرستان‌های مریوان، بانه، سقز، سنندج، سروآباد و کامیاران در استان کردستان در تمامی مقاطع تحصیلی فقط در نوبت صبح تعطیل اعلام شدند. تمامی مهدهای کودک، مراکز پیش‌دبستانی، مدارس و دانشگاه‌های استان کرمانشاه هم فقط در نوبت صبح تعطیل شدند و گفته شد که اداره‌ها در شهرهای قصرشیرین، گیلان‌غرب، دالاهو، اسلام‌آبادغرب، ثلاث‌باباجانی و سرپل‌ذهاب تعطیل است. مهدهای کودک، پیش‌دبستانی و دبستان‌های استان البرز هم فقط در نوبت صبح تعطیل شدند و طالقان شامل این تعطیلات نبود. در آذربایجان غربی نیز مدارس شهرستان‌های بوکان و سردشت در شیفت صبح و عصر تعطیل اعلام شد.
غبار پیشین از دجله و فرات آمد
وقوع گردوغبار گسترده در ایران در حالی است که در روزهای گذشته همین وضعیت در عراق برپا بود. یک روز پیش از این نیز در پی وقوع توفان گرد و غبار، پروازهای عراق لغو شدند و رسانه‌های خارجی از روانه‌شدن صدها نفر به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی نوشتند. دیروز از سوی دیگر خبر رسید که مرکز ملی هواشناسی عربستان درباره وقوع توفان گرد و غبار در چندین منطقه این کشور هشدار داده است. منشا غبار دیروز نیز طبق صحبت مسئولان مختلف محیط زیست به همسایه‌های غربی نسبت داده شده و همچنین از فعال شدن کانون‌های داخلی به طور مثال در استان اصفهان صحبت شده است.
دیروز همچنین رضا بیانی، مشاور سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، از منشا غبار 17 اردیبهشت سخن گفت. در حالی که در روزهای گذشته وقوع گردوغبار در ایران را طبیعی خوانده و نقش شیوه مدیریت منابع آب این کشور در وقوع گرد‌و‌غبار در کشورهای دیگر را رد کرده بود، بیانی عنوان کرد: «اظهارات اخیر ترکیه درباره این که منشأ بخشی از طوفان‌های گردوغبار ایران از ناحیه صحرای آفریقا است، را قویاً رد می‌کنیم. پایش‌ها و بررسی‌های روزانه ما از طریق تصاویر ماهواره‌ای مدیس نشان می‌دهد منشأ گردوغباری که ۷ آوریل به سمت ایران آمد از ناحیه کانون گردوغبار غرب موصل و از جنوب ترکیه در مرز با عراق است و این تصاویر را ثبت و آرشیو کرده‌ایم.»
به گفته او براساس مستندات و تصاویر دریافتی از ماهواره مدیس می‌توان گفت کانون گردوغبار در بین دجله و فرات، ایران را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد. از سوی دیگر مهم‌ترین کانون‌های داخلی گردوغبار در ایران به‌غیر از کانون شرق اهواز که جنگل‌کاری شده‌، مربوط به هامون و جازموریان است.
بیانی با بیان اینکه گردوغبار، ذرات میکرونی هستند و اگر از صحرای آفریقا برخیزند در بین راه رسوب می‌کنند تصریح کرد: «چند سال پیش گردوغبار از سمت کشور الجزایر برخاست، اما در لبنان، عربستان و فلسطین اشغالی رسوب کرد.»
مشاور سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: «با احداث سد آتاتورک در ترکیه بر سرشاخه‌های رودخانه‌های دجله و فرات که ۱۰ تا ۱۵ برابر سدهای ایران هستند، میزان آب این رودخانه‌ها که دشت‌های عراق را مشروب می‌کند کم شده و از این رو بسیاری از هورها در پایین‌دست حوضه دجله و فرات از بین رفته‌اند. در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ میزان بارندگی در عراق خوب و میزان آب ورودی از ترکیه به حوضه‌های دجله و فرات، وضع بهتری داشت و از این رو شرایط تالاب‌ها و پوشش گیاهی در عراق و ایران هم به نسبت امروز بهتر بود.»
مشاور سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور درباره کانون‌های گردوغبار عراق نیز توضیح داد: «کانون‌های بعدی در کشور عراق و در مناطق الواسط، غرب بصره، غرب موصل و دیرالزور در مرز بین عراق و سوریه است و این کانون‌های گردوغبار ایران را تحت تاثیر قرار می‌دهند.»