تنها چند روز پس از آنکه ریزگردها تهران را درنوردید کلیدواژه«دیپلماسی آب»در ادبیات سیاسی کشور به ویژه دیپلمات‌های وزارت امور خارجه کشورمان بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است تا آنجا که «حسین امیرعبدالهیان»وزیر امور خارجه گفته دیپلماسی آب در دستور کار وزارتخانه متبوعش قرار دارد.

وزیر امور خارجه کشورمان در حالی سخن از مذاکره با ترکیه، عراق و افغانستان پیرامون احقاق حقابه‌های مرزی به میان آورده است که پیشتر سخنگوی این وزارتخانه در نشستی با خبرنگاران تأکید کرده بود :دیپلماسی آب فقط اعتراض به سدسازی‌های ترکیه نیست. در همین روزها که گرد و غبار دوباره 16 استان را تحت تاثیر قرار داده است، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز دستور برگزاری همایشی بین‌المللی با میزبانی ایران برای بررسی و یافتن راهکار در حل معضل ریزگردها را داده است. اما باید دید آنچه از تعدد به کار رفتن کلیدواژه «دیپلماسی آب»شاهد هستیم تا چه اندازه در عمل می‌تواند مؤثر واقع شده برای مردم نیز ملموس شود.
وزیر خارجه درباره دیپلماسی آب چه گفت؟
حسین امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه با اشاره به تشکیل کمیته مشترک بین وزارتخانه‌های خارجه، کشور و نیرو برای پیگیری تخصصی موضوعات مرتبط با رودخانه‌های مرزی و سدسازی در برخی کشورهای همسایه، گفت:در طول فعالیت دولت سیزدهم دیدارهای دو جانبه‌ای هم با ترکیه، عراق و افغانستان جهت پیگیری حق‌آبه‌های مرزی داشتیم.
به گزارش خبرگزاری خانه‌ملت، حسین امیرعبداللهیان پیرامون اقداماتی که وزارت امور خارجه دولت سیزدهم در حوزه دیپلماسی آب انجام داده، گفت:در وزارت امور خارجه کمیته‌ای را تشکیل دادیم که تاکنون دو یا سه جلسه آن برگزار شده است، با وزیر نیرو نیز هماهنگی‌هایی داشته‌ایم.
وزیر امور خارجه همچنین توضیح داد:کمیته‌ای هم بین وزارتخانه‌های خارجه، کشور و نیرو تشکیل شده است تا به طور تخصصی موضوعات مرتبط با رودخانه‌های مرزی و سدسازی در برخی کشورهای همسایه، مورد بررسی قرار گیرد.
او در بخشی دیگری از توضیحات افزود:از سوی دیگر در مدتی که مسئولیت دستگاه دیپلماسی را به عهده گرفتم، به طور دوجانبه با وزیر خارجه ترکیه درباره سدهایی که بر روی رودخانه ارس زده شده و می‌تواند تاثیرگذار باشد، گفت‌وگو کردیم، همچنین با طرف عراقی نیز گفت‌وگوهایی در این زمینه داشتیم.رئیس دستگاه دیپلماسی کشورمان همچنین درباره رایزنی‌های دیپلمات‌های ایران و ترکیه پیرامون دیپلماسی آب افزود: در این مدت با هیات حاکمه موقت فعلی افغانستان گفت‌وگو کرده‌ایم.همچنین از ترکیه نیز هیاتی در پایان سال گذشته به ایران آمد و کمیته مشترکی برای پیگیری موضوعات مربوطه طراحی کردیم، اقدام مشابهی را در موضوع افغانستان انجام دادیم و باید دنبال کنیم تا به نتیجه برسیم.
وزیر امور خارجه در راه کمیسیون کشاورزی
در حالی که پیش از این سعید خطیب‌زاده سخنگوی وزارت امور خارجه در پاسخ به خبرنگاران گفته بود دیپلماسی آب فقط اعتراض به سدسازی‌های ترکیه نیست رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس از دعوت وزیر امور خارجه برای بررسی فعالیت‌های ترکیه و تأثیر آن بر خشک‌شدن تالاب‌های عراق و بروز ریزگرد خبر داد.
محمدجواد عسکری با اشاره به دعوت از امیرعبدالهیان به کمیسیون متبوعش بابت خیزش گرد و غبارها گفت: احداث «سد ایلیسو» ترکیه خشک شدن تالاب‌های موجود در کشورهای عراق، سوریه، هورالعظیم و نابودی حدود شش و نیم میلیون هکتار از اراضی این کشورها را به همراه دارد.
عسکری در صفحه رسمی توییترش نوشت: «در گذشته به دلیل ضعف دیپلماسی اقتصادی، اقدامی پیرامون جلوگیری از سدسازی‌های کشور ترکیه بر روی رودخانه‌های دجله و فرات انجام نشده است. وزیر امور خارجه را برای ارائه گزارش به کمیسیون دعوت کرده‌ایم.ترکیه باید قوانین موجود در زمینه حقابه رودخانه‌ها را رعایت و حجم آب مورد نیاز مصارف پایین دست را رهاسازی کند.احداث «سد ایلیسو» خشک شدن تالاب‌های موجود در کشورهای عراق، سوریه، هورالعظیم و نابودی حدود شش و نیم میلیون هکتار از اراضی این کشورها و نیز افزایش بحران محیط زیستی ریزگردها در کشور ما را به همراه دارد.»
فقط سخن از دیپلماسی آب کافی نیست
تجربه سال‌های اخیر به ویژه در زمینه دیپلماسی عمومی نشان می‌دهد ایران به شدت در این عرصه ضعیف عمل کرده‌است.در عرصه دیپلماسی آب نیز وضعیت همین‌طور است.در دولت دوازدهم این فرصت برای ایران فراهم شد که وزیر نیرو که سال‌ها مدیر برنامه آب سازمان ملل متحد بود به تقویت این موضوع بپردازد. «رضا اردکانیان»گرچه از سوی رئیس‌جمهور وقت به عنوان نماینده ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا منصوب شد و کارنامه خوبی نیز داشت اما نقش دیپلماتیک او فراتر از این نرفت.
گرچه تجربه همکاری‌های بین‌المللی ایران در زمینه آب و محیط زیست کم نبوده اما به دلیل ضعف دیپلماسی عمومی به شکل اقدام‌های مقطعی باقی‌مانده است.
برای مثال به ابتکار سازمان محیط زیست در سال ۱۳۹۳ روزجهانی تالاب‌ها در جوار کوه خواجه در سیستان و بلوچستان و در تالاب‌های بین‌المللی هامون برگزار شد و سفیر آلمان در ایران، سفیر افغانستان در ایران و نماینده وقت سازمان ملل متحد در ایران نیز در آن شرکت داشتند. با وجود آنکه این رویداد باید به بهبود وضعیت تالاب‌های بین‌المللی هامون کمک می‌کرد اما عملاً از حضور این دیپلمات‌ها هیچ‌بهره‌برداری ملموسی نشد و اخبار موقعیت نامناسب مردم زابل، زهک و هامون خود گویا عملی نشدن دیپلماسی عمومی است. یکی دیگر از اقداماتی که می‌توانست در قالب دیپلماسی عمومی به تالاب‌های بین‌المللی هامون و تثبیت حقابه ایران از هیرمند کمک کند تعامل بیشتر میان گروه‌های فرهنگی – هنری یا گروه‌های زنان دو کشور یا فعالان محیط زیستی ایران و افغانستان بود.اما در همه این سال‌ها وزارت امورخارجه برای تسهیل چنین دیدارها و بهره‌برداری از آن‌ها پیشگام نبوده است.
از سوی دیگر با پیگیری سازمان حفاظت محیط زیست در اسفند ۱۳۹۴ تالاب‌های بین‌المللی هامون در فهرست ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یونسکو ثبت شد. ثبت این مجموعه تالاب برای ایران و افغانستان می‌توانست حمایت بین‌المللی به همراه داشته باشد اما باز هم شاهد تسهیل و بسترسازی از سوی وزارت امورخارجه برای تقویت این موقعیت نبودیم.
فعالیت مستندسازان، سینماگران، ان.جی.اوهای بین‌المللی در زمینه طبیعت در معرض خطر نظیر تالاب‌های بین‌المللی هامون یا رودخانه‌های مرزی یا تشویق به ساخت مستندهای بین‌المللی از آثار ریزگرد می‌توانست موقعیت ایران را برای جلب حمایت کشورهای مختلف تقویت کند اما عموما وزارت امورخارجه در این عرصه فعال نبوده و هیچ‌گاه ابتکار عمل را در دست نداشته است.