جاده‌سازی روی قبرستان زیرین ری

|پیام ما|پشت کوه‌های شهرری که هر روز کوچک و کوچک‌تر می‌شوند، قبرستان زیرین ری در حال تخریب‌ است. این محوطه‌ ارزشمند تاریخی که آخرین کاوش‌ها در آن مربوط به 30 سال پیش است، در روزهای گذشته دور از چشم مسئولان میراث فرهنگی، زیر چرخ ماشین‌های سنگین کارخانه سیمان له شده است. میراث استان تهران و شهرری پاسخگو نیستند و درباره جاده‌سازی اخیر کارخانه سیمان در قبرستان زیرین ری و همینطور حضور بیل‌های مکانیکی در کنار ارگ سلجوقی و زیر و رو کردن خاک آن هیچ نگفته‌اند. اما این کارخانه که هوای شهر را هم آلوده کرده، در جلسات اخیر شورای شهر، ابرمشکل منطقه 20 تهران معرفی شده است؛ مجموعه‌ای که بارها هشدار داده شده برداشت‌های گسترده روزانه‌اش از کوه‌ها و لرزش‌های حاصل از انفجار معدن سنگ، تخریب بناهای تاریخی را در آینده نزدیک به دنبال دارد.

تصاویر منتشر شده از پشت کوه‌های ری که از همیشه کوچکتر شده، نشان می‌دهد ماشین‌های سنگین متعلق به کارخانه سیمان، در حال عبور از محوطه تاریخی گورستان زیرین هستند. فیلمی که به دست «پیام‌ما» رسیده جاده‌ای را به تصویر می‌کشد که از میان جنگل‌های دست‌کاشت کارخانه سیمان گذشته، تعدادی از درختان را قطع کرده و برای نزدیک کردن کمپ کارگران کارخانه، از آثار بازمانده تاریخی عبور می‌کند. در این فیلم گفته می‌شود: «این محوطه‌ای تاریخی است که باستان‌شناسان چند سال پیش در آن کار کردند و بقایای دو گنبد در کنار آن است. کوه‌خوارها دارند جاده درست می‌کنند از وسط درخت‌ها. که برای کمپ راحت‌تر باشد. از کنار محوطه باستانی و کوه اینانج یا کوه ناقاره‌خانه از جاده‌آجرنسوز دارند استفاده می‌کنند. این سیری‌ناپذیر و سواستفاده در بی‌اطلاعی مسئولان شهری صورت می‌گیرد. باید برخورد شود چون محوطه تاریخی است و همه دستگاه‌ها بیایند چون میراث فرهنگی به تنهایی نمی‌تواند. شهرداری، فرمانداری، دادستانی همه باید برخورد کنند تا جلوی این تعرض و تعدی به محوطه‌های تاریخی گرفته شود.»
احمد ابوحمزه، ری‌شناس که درباره این تخریب‌ها اطلاع‌رسانی کرده به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «کارگران کارخانه سیمان ری برای رسیدن به کمپی که برایشان درست شده، مسیر خیلی طولانی را با ماشین می‌رفته‌اند. اما این بار برای نزدیک شدن به مقصدشان به انتهای جاده آجرنسوز، قصد ساخت یک جاده میان‌بر را داشتند. به محله‌ای که جاده به آن می‌رسید هفت‌دستگاه می‌گویند، چون اوایل هفت دستگاه خانه را در بر می‌گرفت اما حالا 40،50 دستگاه خانه در آنجا ساخته‌اند. کارگران درست آن طرف آثار تاریخی کمپ زده‌اند و جاده جدیدشان را از وسط جنگل دست کاشتی که کارخانه سیمان به عنوان مسئولیت اجتماعی کاشته بود، گذشته‌ است. درختان را بریده‌اند و از طرف دیگر از روی آثار تاریخی هم رد شده‌اند.»
محوطه تاریخی که این عضو انجمن ری‌شناسی به آن اشاره می‌کند جایی است که در سال 1373 کاوش باستان‌شناسی در آن انجام شد. ابوحمزه می‌گوید: «در آن زمان من آن وقت دانشجو بودم و مسئول کاوش در این محوطه ارزشمند که گورستان زیرین ری است، حمیده چوبک و مرحوم آقای کوثری بودند.» او البته خبر می‌دهد که این جاده‌سازی که از چهار روز پیش شروع شده، فعلا متوقف شده است اما مسئولان میراث فرهنگی برای توضیح درباره وضعیت این محوطه، پاسخگو نیستند.
این نخستین بار نیست که کارخانه سیمان سبب تخریب و تهدید آثار تاریخی ری می‌شود. ابوحمزه می‌گوید در روزهای گذشته حفاری‌هایی در نزدیکی کاخ سلجوقی دژ رشکان انجام شده است. تصاویر منتشر شده از این تخریب بولدوزرهایی را نشان می‌دهد که در حال زیر و رو کردن خاک این منطقه تاریخی است. به گفته این ری‌شناس این تخریب از سوی کسی انجام شده که «زمین‌ها را از کارخانه سیمان خریده و داشت با بولدوزر روی کوه حفاری می‌کرد، درست روی تپه تاریخی.»
میراث خبر در روزهای گذشته درباره این تخریب‌ها در ارگ سلجوقی که هنوز کاوش نشده و قدمت آن احتمالا به دوره‌های پیش از سلجوقی برمی‌گردد نوشت: «این ارگ جزو آخرین بازمانده‌های ری کهن و ام‌البلاد جهان اسلام به شمار می‌رود. کارخانه سیمان شهرری نه تنها مهمترین منابع طبیعی ایران را در ری تخریب کرده، منبع بزرگ آلودگی‌ هوای تهران است، در چهل سال گذشته بارها و بارها اقدام به تخریب آثار تاریخی بی‌بدیل ایران کرده است. از کتیبه فتحعلی‌شاهی کوه‌های سرسره شهرری بگیر تا امروز که شاهد آن هستیم که با بیل مکانیکی به آخرین نشانه‌های ری کهن حمله کرده است. بسیاری از دوستداران میراث‌فرهنگی در شهرری کارخانه سیمان را عامل بسیاری از تخریب‌های این شهر می‌دادند.»
در این گزارش به ساخت اتوبان امام علی اشاره شده که درست از قلب بخش تاریخی اشکانی، سلجوقی ری گذشته و حالا شمال غربی کارخانه‌ سیمان ری هدف صاحبان آن قرار گرفته است. «در همان زمان بارها دوستداران میراث‌فرهنگی خواستار کاوش‌های باستان‌شناسی شدند اما گروه اتوبان‌سازی شهردار وقت به کارشناسان مجال حفاری نداد و چه بسیار از آثار تاریخی این محوطه برای همیشه زیر آسفالت‌ها ماندند.»
مطالبات بی‌نتیجه برای نجات میراث
پیش از این کارزاری علیه کارخانه سیمان راه افتاده بود که در آن فعالان میراث فرهنگی و اهالی شهر ری خواستار تعطیلی آن شدند: «بدینوسیله امضاکنندگان این کارزار، تقاضا دارند تا نسبت به جلوگیری از تخریب کوه بی‌بی شهربانو و از بین رفتن محیط زیست توسط کارخانه سیمان تهران و تعطیلی و انتقال این صنعت آلاینده، دستور فرمایید. در این خصوص فرمایش‌های مقام معظم رهبری در خصوص پدیده تلخ و منفعت‌طلبانه کوه‌خواری و ضرورت برخورد قاطع با مسببین را یادآور شده و خواستار برخورد قاطع با عوامل تخریب کوه بی‌بی شهربانو هستیم.» این درخواست اسفند 99 خطاب به ابراهیم رئیسی، رئیس وقت قوه قضاییه نوشته بود و بی‌نتیجه به پایان رسید.
میراث خبر در گزارشش به تذکرهای مکرر «حسن خلیل‌آبادی»، عضو شورای شهر تهران در سال گذشته اشاره می‌کند که مثل این کارزار بی‌نتیجه بود. او پیش از این به رسانه‌ها گفته بود: «اگر ۴۰ درصد آلایندگی‌های تهران مربوط به این صنایع است، چرا با حضور پرطمطراق مدیران محیط زیست آن هم در آستانه فصل سرما، آلودگی هوا و ویروس کرونا، هدیه مسموم به مردم تقدیم کردید؟» او تاکید کرده بود: «بر اساس ماده ۶۰ قانون برنامه توسعه شهری که وظیفه شهرداری مبنی بر تعطیلی و عدم بهره‌برداری از کارخانه‌های شن و ماسه اطراف تهران‌ تاکید دارد، به شهردار تهران نیز تذکر می‌دهم.» امروز کارخانه سیمان اما به عملکرد تخریب‌گرانه خود ادامه می‌دهد، بی‌آن‌که یک بار هم شده صدای اعتراض‌های مردم و کارشناسان را بشنود.
کاری از کسی برنمی‌آید
بسیاری از توقف تخریب کوه بی‌بی‌شهربانو، ویران کردن برج‌های دیده‌بانی روی کوه و جلوگیری از آلودگی مدام هوا که کارخانه سیمان ری نقش پررنگی در آن دارد ناامید شده‌اند. احمد ابوحمزه ناامیدانه می‌گوید: «هیچکس در مقابل این تخریب‌ها کاری نمی‌کند و آنها آزاد هستند.»
او ادامه می‌دهد: «در شهر ری هر سال در ماه‌های بهمن و اسفند، روزهایی که همه سرشان گرم کار است، با چنین تخریب‌هایی مواجه می‌شویم. همین حالا تخریب قبرهای تاریخی امامزاده عبدالله، به نام بهسازی در حال انجام است و اعتراضات به نتیجه نرسیده است. مردم هم با میراث همراهی نمی‌کنند چون آنقدر گرفتار غم نان هستند که تاریخ و میراث فرهنگی برایشان دغدغه نیست. هر روز که کارخانه سیمان هوا را پر از گرد سیمان می‌کند، با همین سکوت مواجه است و به همین دلیل به اخطارها هم توجهی نمی‌کند. به همین دلیل مسئولان هم پیگیری نمی‌کنند و اصلا نمی‌خواهند درگیر موضوعات میراثی باشند.»