خوان آخر

ایران و آمریکا حالا در نزدیک‌ترین نقطه ممکن برای بازگشت به برجام قرار گرفته‌اند هرچند که اختلافات همچنان باقیست. ایران لغو همه تحریم‌ها و تضمین واشنگتن را طلب می‌کند و آمریکا خواستار توقف کامل پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران و جلوگیری از تبدیل جمهوری اسلامی به قدرتی اتمی است. روسیه نیز در کنار شرکای اروپایی برجام تلاش می‌کنند تا زمینه‌های لازم برای بازگشت دوجانبه ایران و آمریکا به برجام را آماده کنند. اتفاقی که اگر رخ دهد، می‌تواند هم بر فضای اقتصادی تهران اثری مثبت بگذارد و هم آمریکا را بیش از پیش بر حل و فصل بحران اوکراین متمرکز کند.

«تنها پنج دقیقه تا توافق باقی مانده است»، «دور نهایی مذاکرات است»، «به توافق امیدواریم»، «آمریکا تصمیم بگیرد فاصله‌ای تا توافق نداریم»، «طرفین خویشتن‌داری کنند برجام احیا می‌شود» و…، این‌ها و ده‌ها جمله مشابهی که در روزهای اخیر مطرح شده، همه و همه خبر از نزدیکی زمان بازگشت جمهوری اسلامی و البته ایالات متحده آمریکا به بند به بند مفاد قید شده در توافق برجام دارد. آمریکا با اعلام خروج خود از برجام در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ و اعمال شدیدترین تحریم‌های اقتصادی تاریخ علیه ایران، عملا برجام را بی‌خاصیت کرد. اتحادیه اروپا و تلاش‌هایش برای راه اندازی کانال مالی مستقل با ایران و ایستادگی مقابل اقدامات واشنگتن هم راه به جایی نبرد اگرچه اختلافات سیاسی میان اروپا و آمریکا را تا حد بی‌سابقه‌ای افزایش داد. ایران هم در چنین شرایطی بود که تصمیم به نقض برجام گرفت و دیگر تعهدات هسته‌ای خود را اجرا نمی‌کرد تا برجام عملا به توافقی مختومه تبدیل شود. با تغییر دولت در آمریکا و حضور جو بایدن به عنوان رئیس جمهوری در کاخ سفید، امیدها برای احیای برجام بیشتر شد. 6 دوره مذاکره غیرمستقیم میان ایران و آمریکا برگزار شد ولی اینبار این مخالفت‌های سیاسی در ایران بود که مانع از اجرای برجام شد. مخالفت‌هایی که حسن روحانی در روزهای آخر حضورش در کاخ ریاست جمهوری ایران صراحتا به آن اشاره کرده بود. با حضور ابراهیم رئیسی در کاخ ریاست جمهوری، این مخالفت‌ها در تهران هم برطرف شد و پس از برگزاری 2 دور مذاکره میان ایران و کشورهای 1+4 و رایزنی‌های غیررسمی و با واسطه میان تهران و واشنگتن، همه طرف‌ها از نزدیکی زمان بازگشت به برجام می‌گویند. آمریکا دیروز رسما دور فعلی مذاکرات را دور نهایی خواند و تاکید کرد که با توجه به سرعت برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی، زمان برای دستیابی به توافق محدود است.
چالش زمان
دور هفتم مذاکرات احیای برجام هنوز در جریان بود که طرف‌های اروپایی از محدودیت زمانی برای دستیابی به توافق گفتند و تاکید کردند که پس از گذشت این زمان، دیگر برجام خاصیت خود را از دست خواهد داد با این حال اما هرگز زمان دقیق و مشخصی مبنی بر پایان فرصت مذاکره مشخص نشد. مقامات جمهوری اسلامی از وزیر امور خارجه گرفته تا دبیر شورای عالی امنیت ملی اما هرگز محدودیت زمانی را نپذیرفته و تاکید کردند که این اظهارات، تلاش آمریکا برای افزایش فشارها بر ایران است. حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه البته همان زمان تاکید کرده بود که ایران آمادگی دستیابی به توافقی خوب را دارد. مختصات دقیق توافق خوب هم اعلام نشد ولی براساس اظهارات مطرح شده از سوی مقامات جمهوری اسلامی، می‌توان گفت که تضمین آمریکا برای عدم خروج دوباره از برجام در کنار لغو همه تحریم‌ها و بازگشت ایران به بازارهای جهانی از جمله الزامات توافق خوب از دید تهران به شمار می‌رود. با این حال به نظر می‌رسد ایران برخی از خواسته‌های خود نظیر تضمین واشنگتن را کنار گذاشته یا تا حد قابل توجهی تعدیل کرده باشد چنانکه میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در مذاکرات برجام پیشتر گفته بود: «روسیه و چین، ایران را متقاعد کردند که برخی خواسته‌هایش را کنار بگذارد.» با این حال چالش زمان همچنان پابرجاست. اولیانوف پیشتر به ایران توصیه کرده بود هشدارهای زمانی اروپا و آمریکا را جدی بگیرد. دیروز هم ند پرایس، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا گفته بود: «زمان تقریبا پایان یافته است. زمان به سرعت می‌گذرد. ما به وضوح‌ گفته‌ایم با وجود سرعت فعلی پیشرفت‌های هسته‌ای ایران، زمان کمی برایمان باقی مانده است، دقیقا به این خاطر که در نقطه‌ای به خصوص، به زودی پیشرفت‌های هسته‌ای موجب از بین بردن مزایای برجام می‌شوند.» این اظهارات در شرایطی صورت گرفته که پیشتر وزیر امور خارجه ایران گفته بود: «اگر امروز در وین توافقی حاصل شود و تحریم‌ها لغو شود برای ایران بهتر از این است که فردا این اتفاق رخ دهد. لذا ما برای رسیدن به یک توافق خوب عجله داریم؛ در چارچوب مذاکراتی منطقی و تاکید بر دستیابی به حقوق ملت ایران.»
آخرین اختلاف‌ها
چالش زمان برای آمریکا از این نظر اهمیت دارد که احتمال درگیری نظامی در اوکراین همچنان وجود دارد و ترجیح واشنگتن، حل و فصل مساله تهران و بعد ورود به بحرانی تازه است. با این حال هنوز تمامی اختلافات حل و فصل نشده است. مهم‌ترین مطالبه تهران لغو کامل تحریم‌ها و اجرای بی کم و کاست برجام است. وزیر امور خارجه ایران در جریان رایزنی تلفنی خود با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه بر ضرورت توجه به حقوق کامل جمهوری اسلامی ایران در عمل طرف های مقابل به تعهدات خود در هرگونه توافقی تاکید کرد. او پیش از این گفت‌وگوی تلفنی، در یک کنفرانس خبری در تهران گفته بود: «ما منتظر این هستیم که طرف آمریکایی و سه کشور اروپایی در بازگشت به اجرای تعهداتشان ذیل برجام جدی باشند. اگر چنین اراده‌ای به وجود بیاید و چنین اتفاقی انجام شود، رسیدن به یک توافق خوب در کوتاه مدت در دسترس است.» نمایندگان مجلس یازدهم هم در این میان بر لزوم لغو کامل تحریم‌ها تاکید دارند. فریدون عباسی، عضو کمیسیون انرژی در همین زمینه با تاکید بر لزوم اجرای کامل قانون برجامی مجلس گفته است: «بر اساس مصوبه مجلس موضع ما در مذاکرات رفع تحریم‌ها است و تیم مذاکره‌کننده باید در این چارچوب گام بردارد.» بدین ترتیب به نظر می‌رسد چند و چون لغو تحریم‌ها هنوز محل اختلاف است. ایران خواستار لغو همه و کامل تحریم‌هاست اما آمریکا از لغو گام به گام تحریم‌ها همزمان با بازگشت ایران به تعهدات هسته‌ای خود می‌گوید. موضوعی که حالا خود به یکی از اختلاف‌ها تبدیل شده است. ند پرایس، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا در همین زمینه از احتیاط بیشتر واشنگتن گفته و تصریح کرده است: «باید بگویم ما در زمینه پیشرفتی که ممکن است در وین شاهدش باشیم، محتاط‌تر خواهیم بود، به این خاطر که در مراحل پایانی مذاکراتی قرار داریم که با هر معیار سنجشی پیچیده است. واقعیت این است که این آخرین دوره‌ تعیین‌کننده‌ای است که ما در آن در موقعیت تصمیم‌گیری بر سر این قرار خواهیم گرفت که آیا بازگشت دوجانبه به پایبندی به برجام [توافق هسته‌ای] امکان‌پذیر هست یا نه. شرکای اروپایی ما، همین طور چین و روسیه، همگی به دنبال به تفاهم رسیدن هستیم.»
تمایل آمریکا به دستیابی به توافق آن هم تا پایان دور هشتم مذاکرات وین با پاسخ تهران همراه شده است. وزیر امور خارجه ایران در توئیتر خود بدون اشاره به اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه نوشته است: «توافق خوب در وین در صورت واقع‌بینی طرف غربی دست یافتنی است.» همزمان با این اظهارات، علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران هم از بدعهدی آمریکایی‌ها در توئیتر خود نوشته و بار دیگر بر لزوم راستی آزمایی لغو تحریم‌ها از سوی تهران اشاره کرده است: «رفع واقعی تحریم‌ها یعنی بهره‌مندی ایران از منافع اقتصادی قابل اتکا و پایدار. بدعهدی اثبات شده آمریکا مهم‌ترین عامل تهدید کننده هرگونه توافق است. راستی‌آزمایی و ارائه تضمین بخش لاینفک توافق خوب است.» مساله راستی آزمایی از جمله موضوعاتی است که اختلاف میان ایران و آمریکا را تشدید می‌کند. آمریکا معتقد است که ایران باید با لغو گام به گام تحریم‌ها در ازای توقف برنامه هسته‌ای خود کنار بیاید اما ایران بازگشت خود به برجام را منوط به راستی آزمایی لغو تحریم‌ها می‌داند. اختلافی که به نظر می‌رسد تا پایان دور فعلی مذاکرات قابل حل باشد مشروط بر آنکه تهران و واشنگتن اراده سیاسی لازم را داشته باشند. در آن صورت احتمالا تا پیش از پایان سال در ایران، شاهد قرائت بیانیه 20 صفحه‌ای شرکای برجام و اعلام احیای دوباره این توافق خواهیم بود.