32 سال بعد از زلزله فیروزکوه

در ساعت 4:57 بامداد 30 دیماه 1368 زلزله ای با بزرگای 5.9 در ارجمند، در شمال فیروزکوه رخ داد که کل منطقه البرز مرکزی و شرقی را کما بیش به لرزه درآورد. نگارنده در هنگام این زمین‌لرزه در پایان نیمسال هفتم دوره کارشناسی زمین‌شناسی در دوره امتحانات پایان ترم مشغول مطالعه درس‌ها بود و به خوبی این زمین‌لرزه را در منزل (طبقه دوم در منطقه نارمک تهران، در 130 کیلومتری کانون زلزله) حس کرد. این زلزله که در زمان خود بدان چندان پرداخته نشد، به باور نگارنده نمایانگر رخدادهایی مهم و شدید آینده در میانه البرز در آینده نیز است. گسلش زمینلرزه ای به صورت امتدادلغز چپگرد، و در راستای شرقی-غربی دچار گسیختگی شد. جنبایی گسل ارجمند در 30 دیماه 1368 حدود ده کیلومتری شمال بخش انتهایی گسل مشا رخ داد. راستای شرقی غربی گسل ارجمند‌، یاد آور راستایی مشابه در گسل شمال تهران ، بخش شرقی گسل مشا و و البته گسلهای مهم دیگر شرقی – غربی البرز مرکزی مانند گسل بلده، گسل کندوان گسل بایجان و گسل لار است.

کوههای البرز بخشی از پهنه همگرایی بین ایران مرکزی و اوراسیا و با ساختارهای چین خورده و راندگی، و گسل های امتداد لغز است. کوه‌های البرز تقریباً 900 کیلومتر طول و 60 تا 120 کیلومتر عرض دارد این کوه‌ها با عرض محدود خود بسیار شیب‌دار است و جناحین آن به دشت‌ها در امتداد گسل‌های راندگی اصلی در دو طرف می رسند. ساختارهای البرز در هر دو انتهای شرقی و غربی به صورت ناگهانی تغییر می‌کنند. از نظر ساختاری، البرزمجموعه ای از راندگی‌ها است که توسط تغییر شکل فشاری پایان دوران سوم زمین شناسی شکل گرفته اند. گسلش مهم امتداد لغز چپگرد در طول البرز رخ می دهد. البرز مرکزی در تخمینی 30-25 درصد کوتاه شدگی در راستای شمالی جنوبی در حدود 30 کیلومتر نشان می‌دهد‌. حدود 25 درصد کوتاه شدن البرز را در پنج میلیون سال گذشته رخ داده است. این برآمدگی جوان همزمان با فرونشستن حوضه جنوبی کاسپین‌، برخاسته‌، و حدود 5 میلی‌متر در سال کوتاه می شود. زلزله 31 خرداد 1369 منجیل با بزرگای 7.3 و زلزله ه مرداد 1349 قرناوه در ترکمن صحرا با بزرگای 6.4 دو نمونه زلزله شدید و مخرب در دو انتهای غربی و شرقی البرز است.رشته کوه‌های ناهموار البرز دارای ارتفاع متوسط ​​نزدیک به 3000 متر است و شامل سه نقطه از مرتفع ترین نقاط ایران است. این دامنه بالاتر از همسایه هایش در رشته کوه‌های تالش و کپه داغ است و قله‌های زیادی در محدوده 3600 تا 4800 متر دارد که به آتشفشان کواترنری دماوند ختم می‌شود.در جنوب البرز و در شمال ایران مرکزی، گسل شمال سمنان نقش عمده‌ای در جابه جایی فشاری مرز جنوبی البرز داشته است. پیشانی کوه‌های البرز جنوبی با مرز گسل عطاری در منطقه سمنان که نهشته‌های جوان کواترنز را قطع می‌کند مشخص می‌شود. گسلش امتدالغز چپگرد بر بخش مرکزی رشته کوه‌های البرز غالب است، مانند گسل‌های مشا و ارجمند در ناحیه فیروزکوه. در حالی که گسلش معکوس در مرزهای شمالی و جنوبی آن غالب است.