| پیام ما | تنش آبی در سال جاری تا جایی پیش رفت که حتی به شهرها و روستاهای نوار سبز شمال کشور که جزء مناطق پربارش محسوب می‌شوند هم رحم نکرده است. بروز این پدیده در این مناطق تا چه میزان نتیجه کاهش بارش‌ها و چقدر دستاورد سیاست‌هایی است که در سال‌های اخیر در این مناطق پیاده شده است؟ برخی کارشناسان معتقدند روند بی‌رویه و غیرمجاز ویلاسازی یکی از عواملی است که بر مسئله آب در مناطق شمالی کشور دامن زده است. این روند علاوه بر تخریب جنگل‌ها، آسیب به مناظر طبیعی و از بین بردن پوشش گیاهی، در روستاهای مناطق شمالی کشور، چالش‌های متعددی در زمینه تامین آب ایجاد کرده‌اند. مصرف آب در این ویلاها با سرانه مصرف خانوارهای روستایی فاصله معناداری دارد. این امر در کنار عوامل متعدد دیگر یکی از عوامل بروز تنش آبی در شهرهای پرباران شمالی کشور شده است.

ساخت ویلاهایی که یکی پس از دیگری از دل جنگل‌ها و مناظر سرسبز شهرها و روستاهای شمالی کشور نمایان می‌شوند و با سقف‌های نارنجی و زرد و قرمز چهره این مناطق را مخدوش می‌کنند، آثار و تبعاتی به دنبال دارد که تخریب مناظر و چشم اندازها تنها یکی از آنهاست. بسیاری از مردم روستاهای شمال کشور از ورود افراد غیربومی و صدور مجوز ساخت و ساز در روستاها گله دارند. یکی از عواقب ساخت ویلاهایی که یکی پس از دیگری در کنار خانه‌های روستایی قد می‌کشند، اخلال در بارگذاری مناسب جمعیتی در این روستاهاست. اخلالی که موجب ایجاد چالش به ویژه در زمینه تخصیص آب مورد نیاز در این مناطق می‌شود. ویلاهایی که در اغلب موارد چند برابر سرانه مردم یک روستا آب مصرف می‌کنند یکی از عوامل بروز مسئله آب در این مناطق هستند. هر چند کارشناسان سهم چندانی برای آنها در بروز چالش آبی در شهرها و روستاهای شمالی کشور در نظر نمی‌گیرند، اما آن را یکی از عوامل موثر در بروز این چالش‌ها می‌دانند.
بنفشه زهرایی، دبیر کارگروه ملی سازگاری با کم‌آبی در گفت‌وگو با «پیام‌ما» درباره کم‌آبی در استان‌های شمالی کشور می‌گوید: «ویلاسازی در این استان‌ها باعث شده آبرسانی در روستاها با مشکلاتی روبه‌رو شود. در روستایی با جمعیت محدود که سرانه مصرف آب در آن در حد خانواده‌های روستایی بوده، به یکباره تعداد زیادی ویلا و استخر ساخته می‌شود. بارگذاری که در این منطقه صورت می‌گیرد، با میزان تامین آب برنامه‌ریزی شده برای آن روستا همخوانی ندارد. به همین دلیل شاهد افزایش مصرف آب بسیاری از روستاها بیش از میزان برنامه‌ریزی‌شده هستیم»
زهرایی درباره وضعیت آب شرب در این استان‌ها معتقد است: «بیشتر از مشکل بی‌آبی و کم‌آبی، مشکل آلودگی آب در استان‌های شمالی مطرح است. منابع آب زیرزمینی به دلیل نبود سیستم و شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب حجم زیادی از پساب همراه با حجم زیاد کود و سم استفاده‌شده در زمین‌های کشاورزی وارد سفره‌های آب زیرزمینی شده است. در مجموع آب زیرزمینی به حدی از آلودگی در بعضی مناطق رسیده است که غیرقابل شرب است. از طرفی در استان‌های شمالی سدسازی به دلایل مختلف اتفاق نیفتاده است. مهم‌ترین این دلایل نبود ساختگاه‌های مناسب برای احداث سد در بسیاری مناطق شمالی است. در نتیجه تنظیم آب سطحی برای مصرف شرب در بسیاری مناطق محقق نشده است. به همین دلیل در این استان‌ها نه آب زیرزمینی قابل اتکا است و نه آب سطحی در کیفیت و تنظیم مناسب برای تخصیص به مناطق شهری و روستایی را دارد.»
دبیر کارگروه طرح ملی سازگاری با کم‌آبی که اهدافی مثل ارائه برنامه راهبردی برای سازگاری با بحران کم‌آبی در سال‌های پیش رو را دنبال می‌کند، در مورد برنامه سازگاری با کم‌آبی استان گیلان می‌گوید: «این برنامه در استان گیلان تاکید بر سدهایی داشت که برنامه‌ریزی شده و ساخته نشده‌اند. سدهایی که عمدتا هدفشان تامین آب شرب بود. فکر می‌کنم تنها استانی که درخواست احداث سد در برنامه سازگاری با کم‌آبی آنها مطرح شد گیلان بود. به این دلیل که ما در برنامه‌های سازگاری با کم‌آبی به بحث توسعه نمی‌پردازیم و تاکید بیشتر بر مدیریت مصرف آب است. در استان گیلان هم موضوع سد مطرح شد تا هم تنظیم آب سطحی برای تامین آب شرب صورت گیرد و هم بحث فاضلاب و بازچرخانی و احداث تصفیه خانه‌های فاضلاب از آلودگی آب سطحی و زیرزمینی که جلوگیری کند.» موضوع بازچرخانی آب و احداث تصفیه‌خانه امری است که در بسیاری از استان‌ها مورد توجه قرار نگرفته و مدیران به سیاست‌های دیگری برای تامین آب صنایع معتقدند، در استان گیلان هم احداث تصفیه‌خانه به رغم تاکید در قوانین موجود، چندان مورد توجه قرار نگرفته است و به گفته زهرایی دلیل آن این است که: «احداث تصفیه‌خانه نیازمند سرمایه‌گذاری بخش خصوصی است و سرمایه‌گذار بخش خصوصی به شرطی در این بخش سرمایه‌گذاری می‌کند که بتواند پساب تصفیه‌خانه را به صنایع یا خریداران دیگر بفروشد. اما در استان گیلان مشکلی که وجود دارد این است که متقاضی برای خرید پساب وجود ندارد. به همین دلیل چندان خوش‌بین نیستیم که طرح‌هایی که در برنامه سازگاری با کم‌آبی در زمینه احداث تصفیه‌خانه ارائه شده است، به مرحله اجرا برسد»
بنفشه زهرایی معتقد است: «تامین آب شرب سالم در مناطق شمالی کشور وابسته به کنترل آلاینده‌ها و جلوگیری از آلودگی منابع آب سطحی و زیرزمینی است. این مسئله اگر حل شود، بسیاری از مشکلات رفع می‌شود. اما به شکل تاریخی نسبت به این موضوع بی‌توجهی شده است. با اینکه بندهای قانونی وجود دارد که در مناطق ساحلی احداث تصفیه خانه‌ها در اولویت قرار گیرد اما به دلایلی که اشاره شد این قوانین و طرح‌ها موفق نبوده است»
مریم نوابیان، عضو هیات علمی گروه مهندسی آب دانشگاه گیلان معتقد است راهکارهای کاهش بحران آب و آثار آن در استان گیلان متعدد است و باید ترکیبی از این راهکارها را به کار بست تا این بحران آسیب کمتری به این منطقه وارد کند، نوابیان می‌گوید: «افزایش ظرفیت آبی داخل استان، ایجاد سازوکار بهره‌بردای چندباره از آب قبل از رسیدن به وضعیت کیفی نامطلوب و سپس تصفیه آن جهت سازگاری با تخلیه در محیط زیست و منابع آبی، تعیین سهم آلایندگی منابع شهری، کشاورزی و صنعتی و اولویت‌بندی راهکارهای کاهش منابع آلودگی آب از جمله راهکارهایی هستند که به موازات هم باید به آنها توجه کرد. کاهش بحران کم‌آبی با مداخله در مدیریت کیفی آب رویکرد مهمی است که با کاهش آلودگی منابع آب، امکان بهره‌برداری بیشتر از منابع آب موجود را فراهم می‌کند. مقابله با کم‌آبی صرفا با مدیریت کمیت آب راه به جایی نمی‌برد بلکه باید درباره کیفیت آب هم برنامه‌ریزی کرد. افزایش سطح آگاهی کشاورزان از کاربرد بهینه آب، استفاده اصولی از کود و سم برای کاهش آلودگی منابع آب، مدیریت استفاده از زهکش‌ها و رونق آب‌بندان‌ها و افزایش پتانسیل منابع آب داخل استان از دیگر راهکارها برای رفع مشکل منابع آب استان گیلان است»
بروز مسئله آب در شهرهای شمالی کشور که همواره این تصور در مورد آنها وجود دارد که همواره در بخش کشاورزی و شرب و صنعت آب به مقدار کافی در اختیار دارند، شاید دور از ذهن به نظر برسد. اما باید گفت کمبود آب در این مناطق هم وجود دارد و بر اساس اعلام مرکز پایش و مدیریت هوشمند کشاورزی ایران کلیه مناطق کشور در یک سال اخیر با آثار و تبعات خشکسالی و کمبود بارش‌ها مواجه بوده‌اند. تنها شکل و عوامل تشدید این آثار در مناطق مختلف متفاوت است. دلایل بروز مسئله آب در شهرهای شمالی کشور تا حدودی با مناطق دیگر کشور متفاوت است. عواملی از جمله نبود تطابق زمانی بارش‌ها با فصل کشت محصولات، بروز سیلاب‌های مخرب، هرز رفتن آب رودخانه‌ها و ورود آن‌ها به دریا پیش از استفاده در بخش کشاورزی از جمله عواملی است که در بروز مسئله آب در این مناطق موثر هستند. روزگاری در این مناطق بالا بودن سطح آب‌های زیرزمینی یکی از مواردی بود که خیال مردم را بابت تامین آب آسوده می‌کرد، حالا اما میزان آلودگی این آب‌ها به حدی است که نه در صنعت و نه در کشاورزی قابل استفاده نیستند چه رسد به شرب که این روزها چالشی جدی در شهرها و روستاهای شمال کشور محسوب می‌شود.