ریسک شهرسازی بر روی گسل

پرت- او-پرنس پایتخت هائیتی در 22 دیماه 1388 با زمین‌لرزه‌ای با بزرگای 7.0 ویران شد و عملا در زمین‌لرزه ای که در مجاورت پایتخت رخ داد، علاوه بر تخریب شدید این شهر دولت هائیتی ساقط شد و بیشتر ساختمان‌های اصلی دولتی ویران شدند. حدود 25 شهر مانند پرت- او-پرنس پایتخت هائیتی وجود دارند. در ایران خودمان شرایط تهران و تبریز از پایتخت هائیتی از جهانی بغرنج‌تر است. در تهران، بعضی برآوردها نشان می‌دهد که پایتخت ایران حدود 10 درصد جمعیت خود (حدود میلیون نفر) را ممکن است در یک زلزله شدید مشابه با زلزله هائیتی از دست بدهند. متخصصان بر این باورند که با افزایش جمعیت و ساخت‌وساز همچنان رو به رشد در محدوده داخل و پیرامون شهر تهران و گسترش شهرسازی بر روی گسل های فعال در داخل و اطراف تهران، ریسک زمین‌لرزه در تهران روز به روز بیشتر می‌شود. این در حالی است که میزان خطر طبیعی زمین‌لرزه را که به جنبایی گسل‌ها مربوط است، در محدوده تهران بدون تغییر خاصی نسبت به گذشته در نظر بگیریم.
در کلانشهرهای آسیب پذیر، مردمی که برای مشارکت در کاهش ریسک آموزش ندیده‌اند، طوری در شهر زندگی می‌کنند که گویی زمین لرزه مهمی اتفاق نخواهد افتاد. ساختمان‌هایی که حتی ظاهری به سامان و شیک دارند، در بسیاری از مواقع با ارزان ترین قیمت ممکنه ساخته می‌شوند. در شمال شهر تهران یک گسل بزرگ واقع شده است که در طی 3200 سال اخیر زلزله مهمی حداقل در محدوده شهر نشان نداده است.
گسل فعال در مرکز تهران گسل پردیسان در سال‌های اخیر بیشتر مطالعه شده است. تیم ما مطالعه‌ای بر روی این گسل در محدوده برج میلاد انجام داد (سال 1395) و به صورت سه بعدی تصویر گسلش در ژرفا مشخص شد. جالب آن است که محدوده سازه برج میلاد بر روی این پهنه گسله جایابی شده است. البته سازه برج میلاد با مطالعه و طراحی خوبی ساخته شده است. این گسل از محدوده سرخ حصار در شرق به سوی پارک جنگلی چیتگر در غرب تهران عمدتا در زیر پایتخت ادامه دارد. بخشهای زیادی از بزرگراه همت و رسالت و حکیم در تهران به موازات و بر روی بخش‌هایی از این سامانه گسله احداث شده است. بسیاری از ساختمان‌های مسکونی جدید و مجتمع‌های تجاری جدید و همچنین برج‌های لوکس در نزدیکی این سامانه گسله و در حدود 25 ساله اخیر احداث شده‌اند. محدوده گسل شمال تهران در طی سی هزار سال گذشته 9 زلزله با بزرگای بیش از 6.5 داشته است. ضمنا در دوره تاریخی نیز از 320 قبل از میلاد تا سال 1830 هشت زمین‌لرزه بزرگ شدید در تهران رخ داده است. جنوب تهران و شهرری در محدوده رسوبات نرم قرار دارد که امواج لرزه‌ای را به دام می‌اندازد و تشدید می‌کند. این منطقه لرزش‌هایی را تجربه می‌کند که با تشدید امواج لرزه‌ای موجب آسیب‌های بیشتر می‌شود. خبر بد این است حجم گسترده‌ای از زیرساخت‌ها در تهران بدون در نظر گرفتن خطر زمین لرزه ساخته شده است.