امسال، دومین نوروز کرونایی کشور سپری شد. نوروزی که هرچند به نسبت سال گذشته با محدودیت‌های کمتری روبه‌رو بود اما موج بیماری و تعداد ابتلا و مرگ‌و‌میر عاملی بود تا نگرانی‌ها همچنان پابرجا باشد و در نوروز امسال بازدید از اماکن تاریخی و موزه‌ها هم به نسبت دوران پیش از کرونا با کاهش چشمگیری روبه‌رو شود. آن‌طور که مدیرکل موزه‌ها اعلام کرده تعداد بازدیدها از موزه‌ها در نوروز امسال به نسبت سال ۹۸ که کرونایی در کار نبود یک پنجم کاهش پیدا کرده است و جمع تعداد بازدید موزه‌ها و دیگر مناطق تاریخی در نوروز ۱۴۰۰ یک میلیون و ۲۴۶ هزار و ۱۰۲ نفر بوده است.به گفته محمدرضا کارگر، مدیرکل موزه‌ها و اموال منقول تاریخی وزارت میراث‌فرهنگی، تهران در صدر استان‌هایی بوده که موزه‌هایش در تعطیلات گردشگران زیادی را جذب کرده و موزه‌های استان فارس، ‌اصفهان و خراسان‌رضوی بیشترین بازدید را داشته است. او به ایرنا گفته بسته بودن موزه‌ها در شرایط فعلی و با وجود گسترش بیماری و شیوع موج جدید بهتر است و آنها در حال نامه‌نگاری و گرفتن استعلام برای این امر هستند اما نظر اداره کل بر بسته بودن موزه‌ها است؛ زیرا سلامتی موزه داران و کارمندان موزه ها در خطر است. در شرایط فعلی به صرفه است که موزه‌ها برای مدتی تا بهبودی وضعیت کرونا تعطیل شوند.»
تعطیلی موزه‌ها در شرایط پاندمیک و کاهش میزان مراجعه به آنها در تعطیلات نوروز در حالی است که تا پیش از انقلاب ۴۵ موزه در کشور احداث شده بود که ۲۵ موزه به صورت تخصصی به اموال اختصاصی میراث‌فرهنگی تعلق داشت و ۲۰ موزه هم متعلق به سایر دستگاه‌ها و سازمان‌های کشور بود اما با پیروزی انقلاب اسلامی بخش زیادی از عمارت‌ها و بناهای در اختیار خانواده پهلوی به موزه تبدیل شد و با رویکرد دولت‌های پس از انقلاب تا سال ۱۳۸۳ با راه‌اندازی ۷۵ موزه تعداد موزه‌های کشور که تحت مدیریت سازمان میراث‌فرهنگی (وقت) قرار داشت به ۱۰۰ موزه رسید.
سال ۹۸، یعنی سال قبل از شروع پاندمی کرونا را می‌توان سال طلایی احداث موزه‌های خصوصی برشمرد، در این سال ۳۴ موزه خصوصی مجوز گرفتند و فعالیت خود را آغاز کردند، و با احداث ۶ موزه تحت مدیریت وزارت میراث‌فرهنگی و ۱۹ موزه متعلق به سایر دستگاه‌های دولتی، در مجموع ۵۹ موزه در کشور احداث شد که در حوزه موزه‌سازی و موزه‌داری در همه سال‌ها از زمان احداث موزه‌ها در کشور محسوب می‌شود، روندی که در سال ۱۳۹۹ به دلیل فشار اقتصادی و کمبود اعتبارات و شیوع کرونا طرح‌های راه‌اندازی موزه‌ها در هر سه حوزه (دولتی، مشارکتی و خصوصی) با کندی مواجه شد، اما با همه این شرایط در سال ۹۹ بیش از ۴۰ موزه احداث و به بهره‌برداری رسید.
به طور کلی از مجموع ۷۴۰ موزه فعال کشور، ۲۸۹ موزه تحت مدیریت وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و ۲۷۷ موزه تحت پوشش سایر دستگاه‌های دولتی، ۳۷ مجموعه جزو موزه‌های مشارکتی و ۱۶۹ مجموعه خصوصی تحت عنوان موزه فعال است.
فراز و نشیب یک ساله
موزه‌های کرونایی
از اسفند سال گذشته که پای کرونا به کشور باز شد تاکنون موزه‌ها روزهای پر فراز و نشیبی را گذراندند و موزه ملی ایران در اسفند ماه سال گذشته همزمان با آغاز بیماری در پیامی در صفحه اصلی سایت موزه به بازدیدکنندگان موزه مادر ایران برای پیشگیری از بروز بیماری‌های حاد تنفسی توصیه‌هایی کرد: «بازدیدکننده گرامی “از لمس ویترین‌ها، پایه‌های آثار، موانع و مسدودکننده‌ها خودداری کنید”، “فاصله مناسب خود را با سایر بازدیدکنندگان حفظ کنید”، “آداب تنفسی را عایت کنید” و ” لطفا به توصیه‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی توجه کنید”». پس از آن بود که اداره کل موزه‌ها ساعت کاری موزه‌ها را کاهش داد و همان زمان هم موزه‌داران «۱۶ راهکار برای مقابله با کرونا در موزه‌ها» را مطرح کردند و برخی از موزه‌ها از ورود تورهای گردشگری و افراد به تعداد زیاد به موزه‌ها جلوگیری کردند و برخی دیگر تلاش کردند تا کمترین زمان حضور گردشگران و مخاطبان موزه‌ای را در آن شرایط در موزه‌ها فراهم کنند.
این میان حتی رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران ‌(ایکوم) از وزیر میراث‌فرهنگی درخواست کرد که برای مدتی موزه‌های زیر نظر این وزارتخانه تعطیل شود تا زمانی برای بازنگری کیفی فضاهای موزه فراهم شود اما ۱۷ اسفند پارسال محمدحسن طالبیان، معاون میراث‌فرهنگی وزارتخانه میراث، گردشگری و صنایع‌دستی بخشنامه‌ای را به عنوان تقویم کاری ایام نوروزی موزه‌ها و اماکن فرهنگی – تاریخی تحت پوشش وزارتخانه در سطح کشور ابلاغ کرد تا برای فعالیت موزه‌های “ملی ایران”، ” نیاوران”، “سعدآباد” و “موزه ملی قرآن کریم” از ۲۷ اسفند امسال تا ۱۵ فروردین ۱۳۹۹ اقدام لازم انجام شود. هرچند سه روز بعد این بخشنامه لغو شد و موزه‌ها در فهرست حدود ۵۰ شغل و مکان پرخطر قرار گرفتند و در نهایت کارگر، مدیر اداره کل موزه‌ها خبر داد که «موزه‌ها از ۲۹ اسفند ۹۸ تا ۱۳ فروردین ۹۹ به طور کامل تعطیل هستند، فقط کارمندان موزه در روزهای تعطیل غیررسمی باید در موزه حضور داشته باشند». این تعطیلی رسما تا خرداد ماه و روز بعد از عید فطر ادامه پیدا کرد.
در این مدت زمان موزه‌داران و متولیان موزه‌ای بیکار ننشستند و اقدام به برگزاری بازدیدهای مجازی از موزه‌ها کردند و هر روز یک موزه در یک ساعت مشخص موزه خود را معرفی می‌کرد تا سرانجام بعد از عید فطر و کاهش شیوع کرونا در کشور موزه‌ها نیز مانند برخی از فضاهای فرهنگی و هنری فعالیت خود را بر اساس پروتکل‌های تهیه و تدوین‌شده توسط اداره کل موزه‌ها و ایکوم ایران آغاز کردند.
شیوع موج دوم کرونا، از ۲۴ تیر محوطه‌های فرهنگی و هنری را تعطیل کرد، اما میراث‌فرهنگی تعطیلی مجدد موزه‌ها را مبنی بر اعلام رسمی مدیر ستاد ملی کرونا اعلام کرد هرچند در نهایت موزه‌ها تا دوم مرداد ماه تعطیل شدند و کارگر پنج‌شنبه دوم مرداد ۹۹ اعلام کرد: «موزه‌های زیر نظر وزارتخانه میراث‌فرهنگی، بعد از اعلامِ یک هفته‌ قبل ستاد ملی کرونا مبنی بر پذیرش نکردن بازدیدکنندگان به مدت یک هفته برای جلوگیری از شیوع کرونا در موج دوم شیوع این ویروس، فعالیت خود را از سر گرفتند.» شیوع موج سوم کرونا این بار فعالیت مکان‌های فرهنگی و هنری و تاریخی را با یکدیگر متوقف کرد. کارگر ۱۳ مهر با اشاره به دستور ستاد ملی مدیریت مبارزه با کرونا، برای تعطیلی مکان‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی و ورزشی و موزه‌ها و باغ‌موزه‌ها، بیان کرد: «بر اساس این دستور، موزه‌های زیر نظر وزارتخانه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از ۱۳ مهر تا ۱۸ مهر مخاطب نمی‌پذیرند، ولی کارمندان موزه‌ای موظف به حضور در موزه‌ها هستند.» و این تعطیلی تا پنجم آبان و به صورت هفتگی به صورت مستمر ادامه داشت.
یک جهان درگیر
وضعیت همه‌گیری کرونا کام موزه‌‌داران و موزه‌روندگان در سراسر جهان را تلخ کرد و موج بیماری عاملی شد تا بسیاری از موزه‌ها در سراسر جهان هم تعطیل شوند. هرچند مدت کمی پس از این تعطیلی، تورهای مجازی بازدید از موزه‌ها به راه افتاد و تور مجازی بازدید از آثار هنری و تاریخی موجی از جذابیت را برای موزه‌ها به دنبال داشت. نمونه‌های این موارد بسیار زیاد بودند. برای مثال موزه‌ اسمیت سونیان، تورهای مجازی از گالری موزه‌های خود، منابع آموزشی و گزارش‌های زنده‌ی اینترنتی ارائه داد و موزه‌ی فیلبروک عکس‌هایی از مجموعه‌های خود را به اشتراک گذاشت و توسط مباحث مربوط به هنر و اجرای یک سری کنسرت در شبکه‌های مجازی، جامعه دنبال‌کننده‌اش را با خود درگیر و همراه کرد. باغ وحش سینسیناتی روزانه فیلم‌های داخلی تولید کرد تا مردم را با حیواناتی که در آن فضا زندگی می‌کنند آشنا کند و باغ گیاه‌شناسی نیویورک هم به وسیله‌ی پیاده‌روی‌های مجازی در باغ و ایجاد وبلاگی که در آن در مورد گیاهان صحبت می‌شود؛ زیبایی بهار را به اشتراک گذاشت.
در میان موزه‌های مختلف دنیا اما همواره نام موزه لوور که پر‌بازدیدترین موزه جهان است بر سر زبان‌ها بود. این موزه در دوران همه‌گیری طولانی‌ترین دوران تعطیلی خود را بعد از جنگ جهانی دوم تجربه کرد اما با تعطیل شدن موزه‌ مسئولان این موزه بیکار ننشستند و پروژه بزرگ بازسازی و گردگیری را آغاز کردند که قرار بود تا دهم اسفند ماه ۹۹ تمام شود و بعد از آن هم لوور به جمع موزه‌های باز شده در دوران کرونا اضافه شد. اگرچه اعمال محدودیت‌های کرونایی، تعداد بازدیدکنندگان موزه لوور پاریس را در سال ۲۰۲۰ میلادی بیش از ۷۰ درصد کاهش داد اما در نهایت امید به بازگشایی این مکان‌ها -هرچند به صورت محدود و با تعداد بازدیدکنندگان کم- امیدها را برای بهبود وضعیت موزه‌ها افزایش داده است.