ملزومات سلامت رسیدن به دوران «انتشار صفر کربن»

یادداشتی از آرمین منتظری روزنامه‌نگار حوزه بین‌الملل

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد روز گذشته اعلام کرد مهمترین ماموریت جهان به صفر رساندن انتشار کربن تا سال 2050 است. بسیار عالی! واقعیت این است که جهان هم، کم و بیش، در همین مسیر گام برمی‌دارد. نشانه‌های تغییر در مدل تقاضا برای سوخت‌های فسیلی دیده می‌شود. 

شرکت نفتی بریتیش پترولیوم در ماه اکتبر اعلام کرد تقاضا برای نفت در سراسر جهان دیگر افزایش چشم‌گیری نخواهد داشت. در کالیفرنیا نیز فرماندار این ایالت اعلام کرده از سال 2035 به بعد فروش خودروهایی که با سوخت فسیلی کار می‌کنند در این ایالت ممنوع خواهد شد.  چین نیز در این مسیر قدم‌های برداشته است. این کشور که مسئول انتشار یک چهام کربن در سراسر جهان است اعلام کرده تا 2060 انتشار کربن را به صفر خواهد رساند. افکار عمومی جهان نیز در همین مسیر حرکت می‌کند و کم‌کردن انتشار کربن یکی از مطالبات افکار عمومی در سراسر جهان است. اما همه این اقدامات نمی‌‌تواند خارج از خرد متعارف انجام شود. 

به دیگر سخن در کنار همه تلاش‌ها برای کاهش انتشار کربن باید برای کنترل تبعات تغییر مسیر انرژی مورد نیاز جهان نیز تمهیداتی اندیشیده شود.  تغییر منبع انرژی مورد نیاز جهان طی سال‌ها و دهه‌های آینده دورانی مدرن را تعریف خواهد کرد که تبعات خاص خود را برای نظم جدید جهانی به همراه خواهد داشت؛ برای مثال در این دوران مدرن، چین یک قدرت نوظهور خواهد بود، کشورهای نفتی دچار رکود و سقوط خواهند شد. در واقع تبعات ژئوپولتیکی چرخش جهان به سمت انرژی پاک بسیار نامحسوس و در عین حال پیچیده خواهند بود. این احتمال وجود دارد که بسیاری از پیش‌بینی‌ها درباره آن دوران غلط از آب در بیایند و یا دهه‌ها طول بکشد تا به نادرستی‌شان پی ببریم. 

اگر سیاست‌گذاران همین حالا نتوانند چشم‌انداز واقع‌گرایانه و نسبتا شفافی درباره تغییرات و تحولات جهان در دورانی که منابع انرژی به سمت انرژی پاک سوق داده شده، تصویر کنند، نه تنها در دوران انتشار صفر کربن، بلکه در مسیر رسیدن به آن دوران نیز نخواهند توانست ریسک‌های ژئوپولتیکی و سیاست خارجی این مسیر را مدیریت کنند. حتی ممکن است همین ریسک‌ها مانع از رسیدن جهان به دوران انتشار صفر کربن شود. 

به دو مثال ساده توجه کنید. هفته‌نامه اکونومیست پیش‌بینی کرده است به‌زودی کشورهای پیشرو در زمینه انرژی‌های پاک جای کشورهای دارنده انرژی فسیلی را می‌گیرند و در این میان این چین است که به عنوان کشورهای که تسلط تقریبا کاملی بر بازار تجهیزات مورد استفاده در صنعت انرژی‌های پاک دارد، منتفع می‌شود. البته این نفعی که چین می‌برد به هیچ عنوان با قدرتی که عربستان‌سعودی و یا برخی دیگر از کشورهای‌ عربی در زمینه انرژی فسیلی دارند قابل مقایسه نیست. 

در واقع چین از این دریچه قدرت ژئوپولتیکی بدست نخواهد آورد. مثلا اگر چین تولید باطری‌های خورشیدی و صادراتشان را به دلایل ژئوپولتیکی متوقف کند، جهان خاموش نمی‌شود. این اقدام چین ممکن است اندکی در جریان زندگی روزمره مردم جهان وقفه ایجاد کند اما آن‌ها را فلج نمی‌کند. اما اگر جریان نفت خام و یا گاز طبیعی به ناگاه قطع شود، قیمت‌ها در سراسر جهان افزایش خواهد یافت، خانه‌ها سرد خواهند شد و آمد و شد و حمل‌ونقل در سراسر جهان دار اختلال اساسی می‌شود. نمونه واضح این اتفاق بین سال‌های 2006 تا 2009 رخ داد؛ زمانی که روسیه جریان گاز صادراتی به کشورهای شرق اروپا را به دلایل سیاسی و ژئوپولتیکی قطع کرد. 

در آن سوی ماجرا اما چین در زمینه محصولاتی نظیر لیتیوم و کبالت که از ضروریات انرژی‌های پاک محسوب می‌شوند، دست برتر را در بازار دارد. 

این دو فلز قیمتی در باطری‌های گوناگون استفاده می‌شوند. بنابراین در این زمینه چین دست برتر را در جهان خواهد داشت؛ چیزی شبیه دست برتر عربستان سعودی در برخورداری از نفت! 

و اما در خاورمیانه، حرکت جهان به سمت انرژی‌های پاک موجب تغییرات سیاسی و ژئوژولتیکی بسیار گسترده خواهد شد که از همین حالا باید برایش تدابیری اندیشید. وقتی ضرب سکه سوخت فسیلی کاهش یابد، رکود و سقوط در خاورمیانه آغاز می‌شود. این منطقه دیگر اهمیت خود را به عنوان منبع سرشار انرژی جهان از دست خواهد داد و دیگر آمریکا نیز تمایلی نخواهد داشت به حفظ امنیت برخی کشورهای منطقه متعهد بماند، بنابراین درگیری و آشوب در منطقه به وقوع خواهد پیوست. 

کوتاه سخن این‌که چرخش عقلانی و معنادار جهان از انرژی‌های فسیلی به انرژی‌های پاک و کاهش انتشار کربن موجب به وجود آمدن موجی از تحولات ژئوپولتیک خواهد شد؛ تحولاتی که خیلی ساده و پیش‌چشم نیستند. این تحولات ریسک‌های جدید سیاست خارجی برای کشورها ایجاد خواهد کرد در حالی‌که ریسک‌های قدیمی هم بر جای خود باقی هستند. البته آنچه می‌خوانید به این معنا نیست که جهان نباید مسیر کاهش انتشار کربن را در پیش بگیرد.  

بلکه سخن این است که کشورهای جهان و رهبران جهان باید برای تبعاتی که قرار است به سبب کاهش انتشار کربن در راه باشد، تمهیداتی بیاندیشند. در غیر این صورت ممکن است به هدف خود نرسند، و یا این‌که مجبور شوند از میانه راه بازگردند و یا این‌که پس از رسیدن به مقصد با زنجیره‌ای از آشوب‌های و بی‌نظمی‌ها در سراسر جهان مواجه شوند. رسیدن به هدفی که آنتونیو گوترش گفته محقق نخواهد شد مگر این‌که به همه زوایا و جزئیات فکر شود و برنامه برایشان تدوین شود. و این برنامه‌ریزی و دوراندیشی خاصه رهبران عاقل است.