حیات خوزستان در گرو حیات تالاب‌ها 

یادداشتی از  شبنم قنواتی‌زاده مدیر انجمن زیست محیطی دیده‌بان جلگه سبز خوزستان 

مشکل ریزگردها در خوزستان در دو حوزه کانون‌های و خارجی ایران مطرح است. این میان خطر بیماری‌زایی و ماندگاری ریزدگردهای برآمده از کانون‌های داخلی بسیار بیشتر است. مهمترین علت ریزگردها در منشا داخلی خشکی تالاب‌های فصلی است. سد‌های زیادی در استان احداث شده که آب با توقف در مخازن آن‌ها به رودخانه‌ها نمی‌رسد و آورد طبیعی رودخانه را دچار اختلال می‌کند. از سوی دیگر بحث انتقال آب از سرشاخه رودهای استان به فلات مرکزی سبب کاستن از حجم آب رودخانه و تشدید وضعیت بحرانی کانون‌ها شده است.

در سال 95 درباره کانون‌های داخلی ریزگرد نسخه‌های اشتباهی پیچیده شد؛ مثل طرح‌های نهال‌کاری برای پر کردن بستر تالاب‌ها در حالی که این بسترها باید با آب پر شود. این طرح موفق نبود و نهال‌کاری در مناطقی انجام شد که با تانکر آبیاری می‌شد و دست آخر با خشکی روبرو شد. این وضعیت تا سال 97 و قبل از افزایش بارندگی‌ها تغییری نکرد. تا اینکه بارش‌های خوبی که در سطح استان داشتیم، گفته‌های فعالان و کارشناسان محیط زیست را درباره اهمیت حل مشکل آب و مرطوب‌سازی و در نتیجه تثبیت خاک در کانون‌ها اثبات کرد. خوزستان در طول سال 96 فقط 7 روز هوای پاک داشت و امسال هم البته چند روزی غبارآلود بود. حالا تصور کنید در استان صنعتی خوزستان آلاینده‌ها در کنار ریزگردها چه وضعیتی را رقم می‌زند و تا چه میزان برای سلامت شهروندان مضر است.

هورالعظیم هم شرایط چندان خوبی ندارد و اینطور نیست که مثلا گفته می شود آب دارد. در حال حاضر حوضچه 4 و 5 آن به طور کامل خشک شده است. از زمان عملیات اکتشاف نفتی در هورالعظیم، این تالاب به 5 حوضچه تقسیم شد تا بنا بر نظر کارشناسان وزارت نفت هزینه برداشت نفت یک چهارم شود در حالی که این تالاب مثل جنگل‌های آمازون ریه های تنفسی منطقه است؛ نه فقط برای خوزستان، شهرهای اطراف یا ایران بلکه در کل خاورمیانه مهم است.

به اعتقاد من در درجه نخست، وزارت نفت عامل نابودی محیط زیست استان خوزستان است و پس از آن وزارت نیرو. 

به هر ترتیب با جاده‌کشی و تبدیل تالاب به چند حوضچه آن را خشک کردند و در حال حاضر تنها حوضچه‌های یک، دو و سه وضع خوبی دارند، آن هم به وسیله تغذیه از بخشی از رودخانه کرخه. البته آلاینده‌های نفتی و پساب طرح نیشکر دهخدا هم به این بخش وارد می شود و بارها هشدار داده شد که این کار یعنی نابودی کامل تالابی که مقصد پرندگان مهاجر است و در نتیجه نابودی حیات وحش. با این همه ورود پساب همچنان ادامه دارد.

ایجاد کمربندی سبز برای اهواز یکی از اقداماتی بود که برای مقابله با ریزگردها با مشارکت چند استان در پیش گرفته شد و اجرای آن بر عهده شهرداری بود اگر چه در سال‌های پیش توجهی به اجرای آن نشد اما در چند ماه اخیر جدی‌تر دنبال می‌شود.

نسخه دیگری که باز به اشتباه پیچیده شد، مسئله مالچ‌پاشی نفتی برای ریزگردها بود. چندی پیش پس از ارسال مالچ‌ها به آزمایشگاه معتمد محیط‌زیست، مضر بودن آن برای سلامت انسان‌ها و حیات‌وحش و سرطان‌زا بودن آن تایید شد. 

کارشناس رسمی دادگستری هم اعلام کرد که این مالچ‌ها برای سلامتی شدیدا مضر است. طی پیگیری‌های حقوقی در نهایت قرار است نتیجه آزمایشگاه را برای وزارت بهداشت ارسال کنیم تا به عنوان مدعی سلامت مردم وارد عمل شوند. امسال البته توقف یک ساله مالچ پاشی در کل کشور اعلام شد نه به این دلیل که مسولان متوجه اشتباهشان شده باشد، بلکه قصد دارند مطالعاتشان را به سود مالچ‌پاشی تکمیل کنند، چرا که مالچ‌پاشی سود کلانی برای وزارت نفت و اداره کل منابع طبیعی دارد.

به طور کلی نسخه‌های اشتباه باعث هدر رفتن هزینه‌های کشور می‌شود آن هم در شرایطی که همیشه افراد سودجویی وجود دارند، مثلا در نبود نظارت و توجه به تامین و پرداخت حقابه تالاب‌ها، برخی در عرصه این تالاب‌ها کشاورزی می‌کنند. تامین حقابه محیط‌زیستی تالاب هورالعظیم از مهمترین مسائل استان است و وزارت نیرو و سازمان آب و برق باید آن را تامین کنند. 

با این همه سازمان محیط زیست قدرت کافی برای نظارت ندارد، شاید اگر وزارتخانه محیط زیست داشتیم این اتفاقات پیش نمی‌آمد.