هنر زیستن در تضاد

جامعه را اغلب با تعادل و پیوستگی توصیف کرده‌اند و هرگونه گسست، شکاف یا وضعیت ناهمگون، ناهنجاری یا اختلالی شمرده می‌شود که باید هرچه سریع‌تر مهار یا حذف شود. اما تجربه زیسته جوامع، به‌ویژه در بستر تاریخ معاصر، نشان می‌دهد تضاد نشانه پویایی و زنده‌بودن جامعه انسانی است. انسان‌ها در جهانی از ارزش‌ها، عقاید، اندیشه‌ها و نیازهای متفاوت زندگی می‌کنند و واضح است که جست‌وجوی جامعه‌ای یکپارچه و عاری از تنش، بیش از آنکه آرمانی تحقق‌پذیر باشد، توهمی است که اغلب به قیمت سرکوب اندیشه‌ها و اجبار به سکوت تمام می‌شود. به نظر می‌رسد فهم عمیق این واقعیت که تضاد خود بستری برای شناخت و بازسازی اشتراک جمعی است، چارچوبی تازه برای تفکر و بازاندیشی در معنای هم‌زیستی در کنار اختلاف‌ها فراهم می‌کند.

آندری زدرومیسلوف، جامعه‌شناس برجسته روس و از پیشگامان مطالعه تعارض‌های اجتماعی، با آثاری مانند «جامعه‌شناسی تضاد»، پس از فروپاشی شوروی کوشید نگاه تازه‌ای به شکاف‌های اجتماعی داشته باشد. در سنت فکری گذشته، تعارض نشانه انحراف و تهدیدی برای همبستگی اجتماعی شمرده می‌شد. زدرومیسلوف بر پیوند میان نیازها، منافع و ارزش‌ها تأکید کرد و نشان داد تضاد بخشی طبیعی از روابط اجتماعی است. او معتقد بود جامعه در دوران بحران و دگرگونی‌های ساختاری نمی‌تواند با تکیه بر تصور یکپارچگی گذشته پیش برود. در واقع، آنچه اهمیت دارد، پذیرش چندگانگی جامعه و یادگیری شیوه‌های هم‌زیستی در شرایط اختلاف است.

این رویکرد بعدها به شکل‌گیری و گسترش شاخه‌ای بین‌رشته‌ای به نام «تضادشناسی» یا Conflictology (در اصطلاح روسی: Конфликтология) انجامید؛ دانشی برآمده از تلفیق جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، حقوق و فلسفه که هدف آن واکاوی ریشه‌های منازعه و یافتن روش‌های مدنی برای مواجهه با آن است. زدرومیسلوف نشان داد نظام‌های بسته و ایدئولوژیک اغلب تصویری از همبستگی کامل و آرامش مطلق ترویج می‌کنند. در چنین ساختارهایی، هرگونه تضاد ممکن است خیانت یا نتیجه نفوذ خارجی تلقی شود. اما این آرامش تحمیلی نشانه نبود تضاد نیست، بلکه حاصل خاموش‌کردن اجباری صدای مخالفان است. وقتی این آرامش ظاهری فرو می‌ریزد، تعارض‌هایی که سال‌ها پنهان مانده‌اند، ممکن است ناگهان و با شدتی ویرانگر سر برآورند.

این وضعیت را می‌توان با تمایز مشهوری که یوهان گالتونگ، جامعه‌شناس نروژی و بنیان‌گذار رشته دانشگاهی مطالعات صلح و تعارض، میان «صلح منفی» و «صلح مثبت» مطرح می‌کند، توضیح داد. صلح منفی به نبود خشونت آشکار و فیزیکی اشاره دارد، اما لزوماً به معنای رفع نابرابری‌ها یا رسیدگی به ریشه‌های تعارض نیست. در مقابل، صلح مثبت به امکان بیان اختلاف، پیگیری مطالبات و مواجهه با بی‌عدالتی‌های ساختاری می‌پردازد. بنابراین، سکوت و نبود اعتراض به‌تنهایی نشانه همبستگی نیست و چه‌بسا ناشی از بسته‌بودن راه‌های بیان اختلاف باشد.

در نگاه زدرومیسلوف، به‌ویژه در دوره‌های گذار، تضعیف نظم پیشین و شکل‌نگرفتن کامل قواعد تازه می‌تواند تضاد را به واقعیتی روزمره تبدیل کند. انکار تضاد در چنین دوره‌هایی، بحران را پیچیده‌تر می‌کند. مسئله اصلی این است که جامعه چگونه این واقعیت را به رسمیت می‌شناسد و برای مواجهه با آن چه سازوکاری پیدا می‌کند. اگر امکان بیان و پیگیری تضاد فراهم باشد، اختلاف می‌تواند ساختارهای اجتماعی را به بازنگری در این تعارض‌ها وادار کند. اندیشمندان مکتب جامعه‌شناسی تضاد، از جمله لوئیس کوزر (نظریه‌پرداز کارکردهای سازنده تضاد در انسجام گروهی) و رالف دارندورف (فیلسوف سیاسی و جامعه‌شناس آلمانی‌بریتانیاییِ قدرت و تعارض ساختاری)، بر این کارکرد مثبت تأکید کرده‌اند: اختلاف همیشه نیرویی ویرانگر نیست؛ گاه به روشن‌شدن منافع، اصلاح قواعد و انعطاف‌پذیرترشدن نهادها کمک می‌کند. پایداری جامعه در این وضعیت به وجود چنین سازوکارهایی وابسته است؛ راه‌حل‌هایی مانند تشکل‌های صنفی و مدنی، رسانه‌های آزاد، دادگاه‌های مستقل و روندهای شفاف تصمیم‌گیری.

فرهنگ زیستن در تضاد به این معنا نیست که هر اختلافی را مطلوب بدانیم یا از پیامدهایش چشم‌پوشی کنیم. مقصود، یادگیری هم‌زیستی در شرایط اختلاف، بدون تلاش برای حذف دیگری است. شانتال موف، فیلسوف سیاسی معاصر و نظریه‌پرداز دموکراسی کثرت‌گرا، با تفکیک میان «آنتاگونیسم» و «آگونیسم» به تبیین این تمایز می‌پردازد: در رابطه آنتاگونیستی، دیگری دشمنی به شمار می‌آید که حضورش نامشروع است و باید نابود شود. اما در رابطه آگونیستی، طرفین با وجود پایداری اختلاف‌ها، یکدیگر را رقیبانی مشروع می‌شناسند که حق حضور و بیان نظر دارند. این رویکرد در پی حذف تضاد نیست، بلکه می‌کوشد تقابل خصمانه را به هماوردی مشروعی تبدیل کند که در آن امکان حیات مشترک و گفت‌وگو از میان نرود.

همچنین، در وضعیت‌های به‌شدت قطبی‌شده، افراد انگیزه‌های خود را خیرخواهانه و رفتارهای طرف مقابل را بدخواهانه تعبیر می‌کنند؛ در نتیجه، تفاوت دیدگاه‌ها به‌سرعت به نفرت هویتی تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، اصرار بر گفت‌وگو پیرامون مسائل بنیادین هویتی به تنش‌های تازه‌تر دامن می‌زند. در این موقعیت، به نظر می‌رسد راه‌حل در گفت‌وگو پیرامون موضوع‌های ملموس و مشترک باشد؛ اموری چون مطالبات صنفی، خدمات عمومی یا مراودات روزمره. چنین پیوندهایی، اگرچه شکاف‌های بزرگ را یک‌شبه درمان نمی‌کنند، اما راه‌های ارتباط و درک متقابل را باز نگه می‌دارند.

در نهایت، تضاد اجتماعی اگرچه اغلب با تنش و اضطراب همراه است، اما فی‌نفسه نشانه زوال یا بیماری جامعه نیست؛ این اختلاف‌ها شاهدی بر سرزندگی و پویایی آن است. توهم همگونی مطلق، آتشی را زیر خاکستر پنهان می‌کند که سرانجام روزی با شدتی ویرانگر زبانه خواهد کشید. عبور از صلح منفی به صلح مثبت و دگرگون‌ساختن تقابل‌های خصمانه به هماوردی‌های مشروع، نیازمند یادگیری هنر مواجهه با تضادهاست؛ جایی که ضرورت به‌رسمیت‌شناخته‌شدن کرامت انسان‌ها تعیین‌کننده می‌شود. زیستن در تضاد، پایان اختلاف‌ها نیست، بلکه تمرینی پیوسته است برای پاسداری از فضاهایی که بتوان در آن‌ها دیگری را، بی‌آنکه انکار یا سرکوب شود، به رسمیت شناخت و در دل همین شکاف‌ها، امکان زیستی خردورزانه و تاب‌آور را تداوم بخشید.