وعده مهار متان، زیر سایه زباله‌ها

«کمال‌الدین اوزنچ»، ساکن روستای یولچاتی، در گفت‌وگو با «گاردین» از بویی گفته که هفته‌ای دو سه شب محله را می‌گیرد و در هوای ساکن ماندگارتر می‌شود: «خفه‌ات می‌کند.» اهالی منبع بو را می‌شناسند؛ محل بزرگ دفن پسماند شهرداری، چند کیلومتر آن‌طرف‌تر است. پژوهشگران اقلیم نیز انتشار گازی را در این محل بررسی کرده‌اند که با چشم دیده نمی‌شود و اثرش از مرز روستا و شهر فراتر می‌رود.

گاردین در گزارش پنجم اکتبر ۲۰۲۶، با استناد به تحلیل پژوهشگران «دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس» از داده‌های «کربن مپر»، سیلیوری را یکی از شدیدترین منابع انتشار متان از محل‌های دفن زباله در میان موارد شناسایی‌شده جهان معرفی کرده است. میانگین نرخ انتشار مشاهده‌شده در این محل، ۷٫۴ تن در ساعت برآورد شده است. این میزان انتشار با ادعای رهبری اقلیمی ترکیه فاصله دارد و عملکرد مدیریت پسماند این کشور را زیر سؤال می‌برد.

ترکیه از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ میزبان سی‌ویکمین نشست اقلیمی سازمان ملل («COP31») در آنتالیا است. کاهش متان نیز در دستور کار اعلام‌شده میزبان جایگاه مهمی دارد. مهار انتشار قابل‌اندازه‌گیری این گاز در سیلیوری، آزمونی نزدیک و ملموس برای آنکاراست؛ کشوری که از دیگران می‌خواهد برای کاهش متان اقدام کنند.

گازی که از فضا آشکار شد

سیلیوری، بنا بر گزارش گاردین، بزرگ‌ترین محل دفن زباله ترکیه است و روزانه حدود ۱۰ هزار تن پسماند دریافت می‌کند. مواد غذایی و دیگر پسماندهای آلی در میان توده‌های زباله تجزیه می‌شوند و متان تولید می‌کنند. تأسیسات بخشی از این گاز را جمع‌آوری می‌کند. داده‌های ماهواره‌ای نیز نشان می‌دهند مقدار زیادی از آن به جو راه می‌یابد.

بوی آزاردهنده‌ای که اهالی توصیف می‌کنند، با خود متان تفاوت دارد. متان بی‌بو است و گازهای محل دفن، ترکیبی از مواد مختلف‌اند. همچنین دیده‌شدن ستون متان از فضا به معنای مشاهده مستقیم آن در یک عکس معمولی نیست. ابزارهای سنجش از دور، افزایش غلظت گاز را تشخیص می‌دهند و از آن تصویر و برآورد انتشار تهیه می‌کنند. این ابزارها انتشار گازی را آشکار کرده‌اند که از پنجره دفتر تأسیسات دیده نمی‌شود.

رقم ۷٫۴ تن در ساعت، میانگین برآوردشده از مشاهدات است. بدون اطلاعات تکمیلی نمی‌توان آن را نرخ ثابت انتشار در همه ساعت‌های سال دانست. این محدودیت، بزرگی نشت شناسایی‌شده را که گزارش بر آن تأکید دارد، زیر سؤال نمی‌برد. به روایت گاردین، پژوهشگران اثر گرمایشی آن را با حدود ۱٫۵ میلیون خودروی شاسی‌بلند پرمصرف مقایسه کرده‌اند. این مقایسه برای نشان‌دادن مقیاس اثر اقلیمی است و به اندازه‌گیری آلودگی ترافیکی اطراف روستا ارتباطی ندارد.

در شیله، در سوی دیگر استانبول، میانگین انتشار ساعتی حدود چهار تن گزارش شده است. تیم دانشگاهی ۱۰ محل دفن پرانتشار ترکیه را شناسایی کرده و موارد دیگری نیز در ازمیر، آنکارا و آنتالیا دیده شده‌اند. «کارا هوروویتز»، سرپرست پروژه «توقف متان» در دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس (UCLA)، بزرگی انتشار برخی از این محل‌ها را حتی در مقیاس جهانی «حیرت‌آور» توصیف کرده است.

اولویتی جهانی، مسئله‌ای در خانه

«مراد کوروم»، وزیر محیط‌زیست ترکیه و رئیس تعیین‌شده COP31، در نامه‌ای خطاب به کشورهای شرکت‌کننده، کاهش متان را از سریع‌ترین راه‌های کندکردن افزایش دما در کوتاه‌مدت دانسته و بر فرصت اقدام در بخش پسماند تأکید کرده است. این ارزیابی با اهمیت علمی مهار متان سازگار است. اجرای آن در محل‌های دفن زباله ترکیه به اقدام عملی نیاز دارد.

برنامه محیط‌زیست سازمان ملل، سهم انتشار متان ناشی از فعالیت انسانی در گرمایش کنونی را حدود ۳۰ درصد برآورد می‌کند. عمر این گاز در جو حدود یک دهه است و توان گرمایشی آن در بازه بیست‌ساله بسیار بیشتر از دی‌اکسید کربن است. بنابراین، کاهش متان می‌تواند در زمانی کوتاه‌تر بر آهنگ گرمایش اثر بگذارد. این اقدام باید همراه با کاهش انتشار دی‌اکسید کربن پیش برود.

در ترکیه، مدیریت پسماند پشتوانه تبلیغاتی و سیاسی پررنگی دارد. «امینه اردوغان»، همسر رئیس‌جمهور، از چهره‌های شناخته‌شده کارزار «پسماند صفر» است و در هیئت مشورتی پسماند صفر سازمان ملل نیز مسئولیت دارد. «رجب طیب اردوغان» هم مدیریت پسماند را اولویت خوانده است. این تأکیدها انتظار برای پاسخ روشن درباره نشت‌های بزرگ را بیشتر می‌کند.

به گزارش گاردین، ترکیه هنوز به پیمان جهانی متان نپیوسته است. این پیمان با مشارکت ۱۵۹ کشور و کمیسیون اروپا، کاهش جمعی انتشار متان ناشی از فعالیت انسانی را به میزان دست‌کم ۳۰ درصد نسبت به سطح سال ۲۰۲۰ تا سال ۲۰۳۰ دنبال می‌کند. هدف پیمان جمعی است و به معنای تعهد یکسان و الزام‌آور هر کشور برای کاهش دقیقاً ۳۰ درصدی نیست. ترکیه در حالی متان را در اولویت COP31 قرار داده که در این پیمان حضور ندارد؛ فاصله‌ای میان موضع دیپلماتیک این کشور و پذیرش تعهد عملی برای کاهش انتشار.

 تولید انرژی و ادامه نشت متان

در سیلیوری، سامانه جمع‌آوری گاز وجود دارد. «فاتح آرسلان»، از شرکت «ایستاچ» وابسته به شهرداری کلان‌شهر استانبول، به گاردین گفته است تأسیسات ساعتی ۶ هزار مترمکعب متان استخراج می‌کند و آن را برای تولید انرژی می‌سوزاند. از نگاه او، خروج متان به جو، اتلاف سوخت نیز هست.

برای ارزیابی کارایی این سامانه باید سهم گاز جمع‌آوری‌شده از کل گاز تولیدی، بخش‌های خارج از پوشش و شیوه بررسی عملکرد تجهیزات مشخص شود. «تیا اسکارپلی»، مسئول بخش پسماند در کربن مپر، در توضیح عمومی علت نشت‌ها بر طراحی سامانه، بازده و مدیریت روزانه تأکید کرده است. نگهداری ضعیف، خاموش‌ماندن مشعل گاز اضافی یا رهاسازی بخشی از گاز می‌تواند کارایی جمع‌آوری را کاهش دهد. گزارش، علت قطعی نشت سیلیوری را تعیین نکرده است.

آرسلان ابتدا انتشار را به بخش‌هایی نسبت داده که پس از تخلیه پسماند، هنوز با خاک رس پوشانده نشده‌اند. او ضرورت بهبود را پذیرفته و پوشاندن سریع سطوح باز و جمع‌آوری گاز را اولویت دانسته است. این توضیح مسیر بررسی را مشخص می‌کند. برای اثبات موفقیت اقدامات نیز باید پس از اصلاح، میزان انتشار دوباره اندازه‌گیری شود.

مسئولان تأسیسات همچنین وضعیت امروز را با گذشته مقایسه کرده‌اند؛ زمانی که در دهه ۱۹۹۰ خیابان‌ها از زباله انباشته بود و انفجار متان در یک محل دفن در سال ۱۹۹۳، ۳۹ کشته بر جا گذاشت. بهبود نسبت به آن گذشته اهمیت دارد. ارزیابی اقلیمی امروز نیز به میزان گاز رهاشده و امکان کاهش آن وابسته است؛ به‌ویژه برای میزبان نشستی که از جهان اقدام سریع می‌خواهد.

 فاصله میان پایش و پاسخ‌گویی

طبق گزارش گاردین، گزارش رسمی انتشار گازهای گلخانه‌ای ترکیه به سازمان ملل نیز رهاسازی کنترل‌نشده متان از محل‌های دفن را از عوامل مهم انتشار بخش پسماند می‌داند. این روزنامه همچنین می‌گوید مقررات پایشی مصوب اوت گذشته، تنها دی‌اکسید کربن را پوشش می‌دهد و تأسیسات استفاده‌کننده از زیست‌توده، از جمله محل‌های دفن، از دامنه آن کنار گذاشته شده‌اند.

در چنین وضعیتی، اعلام اولویت متان باید با سازوکاری برای اندازه‌گیری، اصلاح و گزارش عمومی همراه شود. داده‌های ماهواره‌ای می‌توانند محل نشت را نشان دهند. کاهش انتشار پس از شناسایی نشت، به مسئول مشخص، برنامه اجرایی و پیگیری نتیجه نیاز دارد. بدون پیوند میان این اقدامات، فاصله میان دستور کار نشست و واقعیت محل دفن باقی می‌ماند.

گاردین نوشته است وزارت محیط‌زیست ترکیه به پرسش‌هایش درباره این منابع پرانتشار پاسخ نداده و شهرداری استانبول نیز از پاسخ‌گویی درباره انتشار سیلیوری و صدور اجازه عکس‌برداری خودداری کرده است. توضیحات کارکنان تأسیسات، بخشی از وضعیت را روشن می‌کند. ارائه برنامه رسمی و قابل‌سنجش برای مهار نشت نیز همچنان ضروری است.

زباله‌هایی که نباید دفن شوند

علاوه بر ترمیم سامانه‌های جمع‌آوری، جلوگیری از ورود پسماند غذایی و دیگر مواد آلی به محل دفن، تولید متان را از سرچشمه کاهش می‌دهد. با تفکیک این مواد و هدایت آن‌ها به فرایند مناسب فرآوری، می‌توان در کنار کنترل گاز تولیدشده، از تولید آن نیز جلوگیری کرد.

این تغییر برای سیلیوری، با ورودی روزانه هزاران تن زباله، تصمیمی در مقیاس شهر است. بهره‌بردار تأسیسات به‌تنهایی نمی‌تواند درباره ترکیب همه پسماندهای ورودی تصمیم بگیرد. نحوه جمع‌آوری، تفکیک، امکانات فرآوری و مشارکت خانوارها و کسب‌وکارها نیز باید در برنامه دیده شود.

کربن مپر بر استفاده از مشاهدات برای شناسایی نقاط پرانتشار و پایش نتیجه اصلاحات تأکید می‌کند. در نمونه‌ای از کالیفرنیا، پس از اصلاح پوشش محل دفن و سامانه جمع‌آوری گاز، اندازه‌گیری‌های بعدی کاهش انتشار را تأیید کرده‌اند. با این روش می‌توان عملکرد تأسیسات را بر پایه داده‌های پس از اصلاح سنجید و نتیجه اقدام را بررسی کرد.

 آزمون میزبانی از سیلیوری می‌گذرد

این مسیر ممکن است گرفتار رقابت سیاسی شود. گاردین به تقابل دولت با شهرداری‌های تحت کنترل مخالفان اشاره کرده است. برای اهالی اطراف سیلیوری، مسئله فوری همچنان بویی است که وارد خانه می‌شود و شکایتی که پاسخ مؤثر نمی‌گیرد. اوزنچ گفته است تلاشش برای جمع‌آوری امضا با ترس برخی همسایگان و بی‌نتیجه‌ماندن پیگیری همراه بوده است.

ترکیه تا آغاز COP31 فرصت دارد با انتشار داده‌ها، تعیین مسئولیت، اصلاح تأسیسات و اندازه‌گیری دوباره، اولویت اعلام‌شده خود را در داخل کشور دنبال کند و نشانه‌ای قابل‌سنجش از مهار نشت‌ها ارائه دهد. ساکنان یولچاتی نیز نتیجه رسیدگی به مشکلات محل دفن را در زندگی روزمره خود انتظار می‌کشند؛ در شب‌هایی که بتوانند پنجره‌ها را باز بگذارند.