آزمون مدیریت پساب

ایران که بیشتر مساحت آن را دشت‌ها و بیابان‌های بی‌آب‌وعلف تشکیل می‌دهند، سال‌های سال است که به‌خصوص در شرق و فلات مرکزی خود از کمبود آب رنج می‌برد. به همین دلیل، یا باید طبق اصول آمایش سرزمینی، جمعیت نقاط مختلف خود را افزایش می‌داد و در مکان‌هایی مشخص به صنعت یا کشاورزی می‌پرداخت، یا اینکه مانند امروز مجبور باشد با استفاده از روش‌های مختلف کمبود آب خود را جبران کند. یکی از این روش‌های شناخته‌شده که به‌مرور بیشتر و بیشتر متداول می‌شود، استفاده از پساب است.

منبع آب و درآمد پایدار

پساب، یا همان فاضلاب تصفیه‌شده، آبی است که استفاده شده و قرار است به چرخه استفاده بازگردد. مهرماه امسال «سیدمرتضی احتشامی»، مدیرکل دفتر نظارت بر بهره‌برداری فاضلاب شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، نیز بر استفاده از آب بازیافتی تأکید کرد و به «ایسنا» گفت: «این آب می‌تواند به‌عنوان منبع اقتصادی با بازار مصرف مشخص و درآمد پایدار مورد استفاده قرار گیرد.»

بر اساس چنین تفکری بود که در سال ۱۴۰۲ زمزمه‌های ورود پساب به بورس انرژی شنیده شد. بر اساس آمار بورس انرژی ایران، از اوایل سال ۱۴۰۳ تا تابستان پارسال، چهار میلیون و ۲۴۰ هزار مترمکعب پساب از مبادی مختلف به معامله گذاشته شد. در تیرماه امسال نیز ۳۰ هزار مترمکعب پساب تصفیه‌شده فاضلاب شهری شرکت آب و فاضلاب تهران مورد معامله قرار گرفت.

البته استفاده از پساب به‌عنوان منبعی با قابلیت خریدوفروش، محدود به ایران نیست و در بسیاری از کشورهای دیگر نیز انجام می‌شود. بر اساس گزارش‌های بانک جهانی، پساب تصفیه‌شده در کشورهای مختلف به‌عنوان منبعی قابل‌استفاده و در برخی موارد، کالایی قابل‌فروش، وارد چرخه اقتصادی شده است. در بسیاری از کشورها، فروش به‌صورت قرارداد مستقیم میان تصفیه‌خانه یا شرکت آب‌وفاضلاب و مصرف‌کننده انجام می‌شود؛ مصرف‌کنندگان نیز عمدتاً صنایع، کشاورزان و شهرداری‌ها هستند. بانک جهانی نمونه‌هایی در مکزیک، برزیل و هند را بررسی کرده که در آنها تصفیه‌خانه، پساب تصفیه‌شده را به صنعت می‌فروشد و طرفین درباره حجم، قیمت، کیفیت و نحوه انتقال قرارداد می‌بندند. در برخی موارد، همین فروش، پروژه‌های بازچرخانی را از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر می‌کند.

استفاده از پساب، درست یا غلط؟

با اینکه استفاده از پساب فعالیتی پایدار و حافظ منابع آبی به‌نظر می‌رسد، باید دانست که اگر چنین کاری ضابطه‌مند نباشد، می‌تواند به آبخوان‌ها، به‌ویژه در کشور ما که بسیاری از دشت‌های آن در مرحله نیمه‌بحرانی و بحرانی هستند، آسیب زیادی وارد کند؛ به‌طوری‌که بیلان آب در یک منطقه منفی شود، یعنی میزان آب برداشتی بیشتر از آب ورودی باشد. این یعنی آب برداشتی از آبخوان جبران نشده و به جای دیگری رفته است.

گزارش سال ۱۴۰۴ مرکز پژوهش‌های مجلس با نام «تبیین خطاهای مهم در سیاست‌گذاری بازچرخانی آب از منظر بیلان آب و ارائه پیشنهاد قانونی» دقیقاً بر بیلان آب دست می‌گذارد. بیلان آب، روشی حسابداری است که حجم کلیه جریان‌های ورودی، خروجی و ذخایر را در یک مرز یا محدوده هیدرولوژیکی و در یک دوره زمانی معین مشخص می‌کند. بر اساس این گزارش، هر محدوده هیدرولوژیکی مانند ظرفی مجزاست که بیلان آب حاکم بر خود را دارد و شرایط هر ظرف در چارچوب بیلان خود متفاوت است. دغدغه این پژوهش ساده است: می‌خواهد مطمئن شود پسابی که به فروش می‌رود، دوباره به همان محدوده هیدرولوژیکی برگردد یا به هر صورت باعث منفی‌شدن بیلان آبی نشود.

می‌توان به زبان ساده‌تر این‌گونه توضیح داد که نباید آب را از یک ظرف، یعنی محدوده هیدرولوژیکی مشخص، برداشت و پساب آن را به‌جای اینکه به همان ظرف برگردانیم یا در محدوده همان ظرف به مصرف برسانیم، به ظرفی دیگر انتقال دهیم. این کار توازن بیلان آب را برهم می‌زند و در طولانی‌مدت شاید به جایی دیگر کمک کند، اما وضعیت خود آن محدوده رو به زوال می‌رود. خواسته اصلی بازوی پژوهشی مجلس هم این است که موضوعات مربوط به انتقال پساب بازچرخانی‌شده شهرها و روستاها بر اساس نظرات کارشناسی و به‌صورت شفاف بررسی شوند تا منجر به اتلاف منابع و تشدید بحران‌های آبی نشوند.

باید شرایط هر منطقه را در نظر گرفت

«حمیدرضا صفوی»، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان، درباره اینکه آیا مصرف پساب در خارج از محدوده هیدرولوژیکی می‌تواند بیلان آب را تحت‌تأثیر قرار دهد، به «پیام ما» می‌گوید: «نمی‌توان کاهش بیلان آب در نتیجه انتقال پساب از جایی به جایی دیگر را به همه نقاط تعمیم داد و باید به شکل موردی این موضوع را بررسی کرد. در واقع، درباره انتقال پساب از نقطه‌ای به نقطه‌ای دیگر نمی‌توان حکمی کلی صادر کرد.»

به اعتقاد او، در برخی نقاط کشور حتی شرایط برعکس است: «در بعضی از مناطق کشور، به دلیل بالا بودن سطح آب سفره‌های زیرزمینی، اگر پساب دوباره به همان نقطه بازگردد و به جای دیگر منتقل نشود، مشکلات بیشتری به همراه می‌آورد.»

صفوی مثالی از زمان راه‌اندازی شبکه فاضلاب می‌زند: «زمانی که در بعضی شهرها شبکه فاضلاب و تصفیه‌خانه کشیده شد، چون دیگر تزریق از طریق چاه‌های جاذب انجام نمی‌شد، سطح آب زیرزمینی افت کرد. پس بر این اساس نباید شبکه فاضلاب هم داشت، چون جلوی تزریق آب از طریق چاه‌های جاذب را می‌گیرد. به همین دلیل است که می‌گویم اوضاع شهر به شهر متفاوت است و باید به موقعیت آب زیرزمینی، نفوذپذیری و نوع پساب توجه کرد.» به گفته او، بررسی چنین موضوعی نیازمند مطالعات تخصصی است تا بدانیم انتقال پساب به خارج از منطقه چه معایبی می‌تواند داشته باشد.

«میرمسعود خیرخواه زرکش»، پژوهشگر حوزه آب، هیدرولوژی و محیط‌زیست، درباره نقش پساب در تراز آب آبخوان به «پیام ما» می‌گوید: «انجام هر کاری بدون توجه به بیلان آبی و وضعیت منطقه، فعالیتی اشتباه است.»

به گفته او، انتقال پساب از جایی می‌تواند بهترین راه‌حل باشد، اما در جایی دیگر همین کار ممکن است بیلان آبی را منفی کند. «در بسیاری از مواقع، پساب تولیدشده در همان حوضه‌ای که آب از آن برداشت شده، به مصرف می‌رسد. انتقال آب بین‌حوضه‌ای کاری است که باید از نظر فنی، اقتصادی و محیط‌زیستی با دیدی عمیق به آن نگاه کرد. برای همین است که اکثراً پساب، پس از تصفیه، در همان حوضه محل تولید به مصارف گوناگون می‌رسد.» او ادامه می‌دهد: «برای انتقال این آب باید میزان تخصیص، شرایط اکوسیستمی و بسیاری از موارد دیگر در نظر گرفته شود. دیدگاه ما این است که کمترین آسیب به اکوسیستم وارد شود.»

خیرخواه از محدودیت طول مسیر انتقال پساب‌ها می‌گوید: «برای همین، زمانی در تهران مازاد پساب داشتیم؛ یعنی مصرف‌کننده‌ای وجود نداشت. چند سال پیش یکی از معضلات این بود که پساب تهران را کجا ذخیره کنیم. در واقع، تولید و تصفیه پساب باید طبق برنامه باشد.» او برای روشن‌شدن موضوع مثالی از سدسازی می‌زند: «بعضی افراد معتقدند که با سدسازی تمام مشکلات کشور حل می‌شود؛ از طرف دیگر، عده‌ای هستند که تمام‌قد مخالف سدسازی‌اند. درحالی‌که سدسازی در جای صحیح، کار درستی است. برای مثال، آب کلان‌شهری مانند تهران را نمی‌توان بدون احداث سد تأمین کرد.»

این پژوهشگر حوزه آب از تزریق پساب‌ها به آبخوان می‌گوید: «یکی از پیشنهادات من این است که می‌توان با ایجاد بندهای زیرزمینی که کاملاً محیط‌زیستی و ارزان‌قیمت است، پساب‌ها را در آبخوان ذخیره کنیم تا سطح آبخوان‌ها افزایش یابد.»

برای مدیریت مصرف، باید بیلان آب مشخص باشد

موضوع دیگر در حوزه پساب که موجب نگرانی می‌شود، استفاده از پساب به‌عنوان منبعی اضافی و افزایش میزان تولید صنعت و کشاورزی، بدون برداشتن فشار از روی منابع آبی سطحی و زیرزمینی است. صفوی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان، درباره نحوه مدیریت مصرف آب و پساب می‌گوید: «میزان مصرف آب باید در بیلان‌بندی منطقه مشخص شود. منابع و مصارف باید مشخص باشد و بیلان به‌درستی بسته شود. وگرنه هر مصرف‌کننده‌ای به منافع خودش می‌اندیشد و می‌خواهد هم از پساب و هم از آبخوان استفاده کند. پس بیلان هیدرولوژیکی هر منطقه باید مشخص باشد تا مجموع برداشت‌ها آن را منفی نکند.»

خیرخواه هم معتقد است که کنترل میزان مصرف آب صنایع برعهده دستگاه‌های نظارتی است. «در بسیاری از کارها باید نظارت به‌درستی انجام شود. برای مثال، فعالان حوزه آب سال‌هاست می‌گویند که باید آب را حجمی تحویل کشاورز داد و برای پایش آن از کنتور استفاده کرد. البته مدت‌هاست که این کار انجام می‌شود، اما به حد مطلوب نرسیده است. تا زمانی که میزان تولید و مصرف را به‌دقت ندانیم، نمی‌توانیم میزان منابع و مصارف را کنترل کنیم و در نتیجه، امکان سوءاستفاده و برداشت بیش از حد از منابع آبی هم وجود خواهد داشت. برای همین، سیستم نظارتی باید مدرن و هوشمند باشد تا بتوان آن را به‌راحتی کنترل کرد.»