شش ماه پس از آنکه حملات آمریکا و اسرائیل، تولید سوخت‌های فسیلی در خاورمیانه را مختل کرد و تنگه هرمز را به صحنه رویارویی دریایی تبدیل کرد، اکنون تصویر روشن‌تری از تأثیر جنگ ایران بر اقتصاد انرژی در جهان به دست آمده است.

گزارش‌های اخیر رسانه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که این درگیری، با افزایش چشمگیر قیمت سوخت‌های فسیلی، دولت‌ها، شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان را نیز به‌سمت انرژی‌های تجدیدپذیر سوق داده است؛ در این میان، برندگان و بازندگان این تغییرات نیز به‌تدریج مشخص شده‌اند.

چندی پیش، «مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک» (CREA) داده‌هایی منتشر کرد که نشان می‌داد واردکنندگان سوخت‌های فسیلی در سراسر جهان، از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، بیش از ۳۳۰ میلیارد دلار هزینه اضافی متحمل شده‌اند؛ رقمی معادل تولید ناخالص داخلی فنلاند در سال ۲۰۲۵. در همین حال، افزایش قیمت انرژی برای شماری از کشورهای تولیدکننده نفت و گاز خارج از منطقه جنگی سودآور بوده است.

براساس گزارش «ژاپن تایمز»، کشورهایی که پیش از آغاز جنگ روند کنار گذاشتن سوخت‌های فسیلی را آغاز کرده بودند، توانسته‌اند بحران انرژی را بهتر پشت سر بگذارند. برای نمونه، برآورد CREA نشان می‌دهد پروژه‌های انرژی تجدیدپذیری که از سال ۲۰۲۰ در چین به بهره‌برداری رسیده‌اند، بین مارس و ژوئیه به این کشور کمک کرده‌اند تا از واردات نزدیک به ۸ میلیارد دلار سوخت فسیلی جلوگیری کند.

«تینگ سو»، تحلیلگر ارشد مؤسسه «کلایمیت تریس»، می‌گوید: «روند توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر همچنان ادامه دارد و این می‌تواند خبر خوبی باشد. بااین‌حال، نوسان و بی‌ثباتی ناشی از اختلال در تردد از تنگه هرمز، پیش‌بینی روندهای بلندمدت را دشوار کرده است.»

چین؛ برنده تغییرات بازار انرژی

بیایید به مورد چین برگردیم که از تغییرات اخیر در بازار انرژی منتفع شده است؛ این کشور، در شرایطی که افزایش چشمگیر قیمت نفت و گاز، تقاضا برای پنل‌های خورشیدی، باتری و خودروهای برقی را افزایش داده، از جایگاه مسلط خود در تولید فناوری‌های سبز بهره می‌برد.

بررسی «Carbon Brief»، رسانه تخصصی حوزه اقلیم و انرژی، نشان می‌دهد در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، انتشار دی‌اکسید کربن چین، هم‌زمان با افت شدید مصرف نفت در پی بحران تنگه هرمز، یک درصد کاهش یافته است. مصرف نفت در چین، پس از اختلال در عرضه نفت از کشورهای حاشیه خلیج فارس از مسیر تنگه هرمز، در مجموع ۹ درصد و در بخش حمل‌ونقل ۱۶ درصد کاهش یافت. طبق این گزارش، این نخستین بار است که کاهش مصرف نفت به کاهش انتشار کلی دی‌اکسید کربن منجر می‌شود؛ در موارد قبلی، کاهش مصرف زغال‌سنگ عامل اصلی افت انتشار کربن محسوب می‌شد، اما این بار کاهش انتشار با وجود ادامه روند افزایشی تولید برق از نیروگاه‌های زغال‌سنگ‌سوز رخ داده است.

این گزارش نقش انرژی پاک را در تعدیل شوک‌های قیمتی ناشی از بحران تنگه هرمز برای بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان نشان می‌دهد. «گاردین» ماجرا را این‌طور تعبیر کرده است که این تغییرات «امیدها به اینکه چین، بزرگ‌ترین منتشرکننده گازهای گلخانه‌ای جهان، ممکن است به نقطه عطفی در مسیر کربن‌زدایی اقتصاد خود نزدیک شده باشد، تقویت می‌کند».

براساس داده‌های انرژی سه‌ماهه دوم که «اداره ملی آمار چین» منتشر کرده و مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک آن را برای Carbon Brief تحلیل کرده است، چین با وجود کاهش ۳۲ درصدی واردات نفت، توانست میزان استفاده از حمل‌ونقل را در مجموع افزایش دهد.

کاهش مصرف نفت در بزرگ‌ترین مصرف‌کننده نفت جهان، معادل حدود یک میلیون بشکه در روز، به تثبیت قیمت جهانی نفت کمک کرد؛ هرچند قیمت نفت در هفته‌ها و ماه‌های پس از نخستین حملات هوایی آمریکا در اواخر فوریه، حدود ۶۰ درصد افزایش یافت.

در چین چه تغییری رخ داده است؟

چگونگی تحقق این کاهش، به موضوع گمانه‌زنی‌های بسیاری تبدیل شده است. این تحلیل نشان می‌دهد حدود دوسوم کاهش واردات نفت ناشی از کاهش ذخایر نفت راهبردی بوده است، نه افزایش آن‌ها. یک‌سوم باقی‌مانده هم با کاهش تقاضا جبران شده است.

مصرف نفت در چین در مجموع ۹ درصد و در بخش حمل‌ونقل ۱۶ درصد کاهش یافته است. اگرچه شمار زیادی از خودروهای بنزینی و دیزلی از تردد در جاده‌ها بازمانده‌اند، استفاده از خودروهای برقی، اتوبوس‌ها، قطارها و کامیون‌های برقی به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

البته روند برقی‌شدن مدت‌ها پیش از بحران تنگه هرمز آغاز شده بود. چین با فاصله‌ای چشمگیر، بزرگ‌ترین تولیدکننده، مصرف‌کننده و صادرکننده باتری، خودروهای برقی، توربین‌های بادی و پنل‌های خورشیدی در جهان است. اما اختلال در عرضه نفت از کشورهای حاشیه خلیج فارس، ضرورت اقتصادی و راهبردی کاهش وابستگی به نفت را بیش‌ازپیش تقویت کرده است.

در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ نیز گذار چین به خودروهای برقی، به کاهش مصرف نفت به میزانی معادل کل مصرف نفت بریتانیا در یک دوره شش‌ماهه منجر شد.

برقی‌سازی، بهترین راه مقابله با شوک انرژی

تحلیلگران می‌گویند حتی اگر قیمت جهانی نفت کاهش پیدا کند، بخش زیادی از این تقاضا دیگر به سطح قبل برنمی‌گردد. «لائوری میلی‌ویرتا»، تحلیلگر ارشد مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک، می‌گوید: «از نظر کیفی، تردیدی نیست که روند کربن‌زدایی بخش حمل‌ونقل شتاب گرفته است. این اتفاق نشان می‌دهد راهبرد امنیت انرژی چین که از قبل در پیش گرفته شده، کارآمد بوده است… کاملاً روشن است که برقی‌سازی بهترین راه برای مقابله با چنین شوک‌هایی است.»

به گفته او، این نخستین بار است که انتشار کل گازهای گلخانه‌ای چین در نتیجه کاهش مصرف نفت، و نه کاهش مصرف زغال‌سنگ، افت کرده است. بااین‌حال، تولید برق از زغال‌سنگ در سه‌ماهه دوم افزایش یافت؛ چراکه تغییر مشوق‌های اقتصادی و تأخیر در اصلاح شبکه برق چین باعث شد بخش قابل‌توجهی از برق تولیدشده از انرژی خورشیدی و بادی بلااستفاده بماند. با وجود این، ناظران معتقدند چین همچنان به‌سمت کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی پیش می‌رود.

«مویی یانگ»، تحلیلگر ارشد مؤسسه «اِمبر» ــ اندیشکده و مرکز پژوهشی داده‌های مربوط به انرژی و تغییر اقلیم ــ معتقد است نشانه‌های نزدیک‌شدن به اوج مصرف سوخت‌های فسیلی در سطح استان‌ها و بخش‌های مختلف اقتصاد چین در حال نمایان‌شدن است. او می‌گوید: «بحران ایران این روند را تقویت می‌کند. اینکه چین توانسته آثار این بحران را جذب کند، اعتماد به ادامه این مسیر و کاهش بیشتر وابستگی به سوخت‌های فسیلی را افزایش می‌دهد.» از نگاه او، خطر وابستگی به واردات نفت بیش‌ازپیش از حوزه ژئوپلیتیک ناشی می‌شود و هیچ کشوری نمی‌تواند به‌طور مؤثری چنین خطری را مدیریت کند. «از همین رو، راهبرد مؤثرتر این است که میزان این وابستگی کاهش یابد. تجربه چین نشان می‌دهد که این راهبرد می‌تواند نتیجه‌بخش باشد.»

چه کسی بازنده است؟

این روند لزوماً در همه کشورها به نفع گذار به‌سمت انرژی‌های پاک پیش نرفته است. ژاپن تایمز از عربستان سعودی و قطر به‌عنوان بازندگان شوک انرژی در جهان پس از حمله به ایران یاد کرده است. بر پایه برآورد «دانشگاه رایس»، خسارت جنگ به تأسیسات کلیدی این کشورها، از جمله بزرگ‌ترین پالایشگاه نفت عربستان و یکی از پایانه‌های مهم صادرات گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) در قطر، در کنار اختلال در حمل‌ونقل دریایی، باعث شد صادرات کشورهای حاشیه خلیج فارس در ماه مارس، در مجموع روزانه نزدیک به ۲ میلیارد دلار کاهش یابد.

جنگ علاوه بر کاهش درآمدها، به زیرساخت‌های انرژی نیز آسیب زده است؛ برآورد مؤسسه مشاوره‌ای «ریستاد انرژی» در ماه آوریل نشان می‌دهد ارزش این زیرساخت‌های آسیب‌دیده به ۵۸ میلیارد دلار می‌رسد و تعمیر آن‌ها هزینه‌های سنگینی در پی دارد. این درگیری همچنین می‌تواند روند گذار منطقه به اقتصادی سبزتر را متوقف یا کند کند. چنان‌که تحلیلگران «بلومبرگ نیو انرژی فایننس» (BNEF) در گزارش خود نوشته‌اند: «جنگ هزینه تأمین مالی در منطقه را افزایش داده و در کوتاه‌مدت، توجیه اقتصادی پروژه‌های انرژی پاک را تضعیف کرده است.»

از سوی دیگر، اقتصادهای وابسته به واردات انرژی، مانند ژاپن و کره‌جنوبی، نیز از تبعات این بحران در امان نمانده‌اند. این دو کشور آسیایی که پیش از آغاز جنگ ایران بخش عمده نفت مورد نیاز خود را از طریق تنگه هرمز وارد می‌کردند، ناچار شدند افزایش قیمت سوخت را بپذیرند.

در آفریقا، جایی که بسیاری از کشورها واردکننده خالص فرآورده‌های نفتی هستند، افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها بحران اقتصادی را تشدید کرده است. برای مثال، در اتیوپی فشارهای اقتصادی اخیر به کاهش ارزش «بیر»، پول ملی این کشور، انجامید و دولت را ناچار کرد برای حمایت از ارزش آن، میلیاردها دلار از ذخایر ارزی خود برداشت کند.

کشورهای درحال‌توسعه بیش از کشورهای ثروتمند از افزایش قیمت انرژی آسیب دیده‌اند. براساس یافته‌های مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک، کشورهای فقیرتر برای جبران آثار این شوک قیمتی، هزینه‌ای معادل یک درصد تولید ناخالص داخلی خود متحمل شده‌اند؛ بیش از دو برابر فشاری که این افزایش قیمت‌ها بر اقتصاد کشورهای ثروتمند وارد کرده است.

گذار پرشتاب

کشورهای آفریقایی هم‌زمان با تلاش برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر را شتاب داده‌اند. داده‌های BNEF نشان می‌دهد واردات تجهیزات خورشیدی از چین به این قاره در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۳۷ درصد افزایش یافته است. این روند در سراسر آفریقا، از آفریقای جنوبی و نیجریه گرفته تا جمهوری دموکراتیک کنگو و مصر، گسترش یافته است.

به گفته «ایتان زیندلر»، تحلیلگر BNEF، در کشورهایی که حمایت کافی از مصرف‌کنندگان در برابر افزایش قیمت سوخت وجود ندارد، مردم با سرعت زیادی الگوی مصرف انرژی خود را تغییر می‌دهند.

این روند در کشورهای درحال‌توسعه آسیا نیز دیده می‌شود. برای نمونه، واردات تجهیزات خورشیدی چین به فیلیپین در ماه مارس، نسبت به سال گذشته ۲۶۲ درصد افزایش یافت. استفاده از خودروهای برقی نیز شتاب گرفته است؛ فروش ماهانه این خودروها در فیلیپین و اندونزی در ژوئن و ژوئیه تقریباً دو برابر مدت مشابه سال ۲۰۲۵ شد.

این تحولات در حالی رخ داده است که برخلاف نگرانی‌ها درباره افزایش شدید استفاده از زغال‌سنگ در پی اختلالات بازار انرژی، چنین افزایشی در مقیاس مورد انتظار رخ نداده است. در مقابل، به گفته تحلیلگران کلایمیت تریس، انرژی‌های تجدیدپذیر در شش ماه نخست سال با سرعت بیشتری توسعه یافته‌اند.