آب‌بندان «ازباران» بخشی از مجموعه تالابی «فریدونکنار»، «ازباران» و «سرخرود» است؛ از آب آن برای کشاورزی استفاده می‌شود و پرندگان مهاجر نیز در این پهنه حضور دارند. این پهنه آبی مهم در سال‌های گذشته به محل ریختن زباله تبدیل شده است. محلی‌ها می‌گویند از زمانی که به دهیاران گفتند دیگر زباله‌ای به محل دفن «عمارت آمل» نبرند، آنها نیز زباله‌ها را همین‌جا تخلیه کردند. «عمارت آمل» خود یکی از پرمشکل‌ترین مراکز دفن زباله در استان مازندران است؛ مرکزی در بالادست سد «هراز» که برخلاف سایر نقاط، لندفیل استاندارد ندارد. مدتی به‌دلیل اعتراض‌ها، انتقال زباله از شهرهای اطراف به آنجا محدود شد و حالا مشکل در جای دیگری خود را نشان داده است؛ در کنار یکی از مهم‌ترین آب‌بندان‌های استان.

«نبی‌زاده»، ساکن روستای «ازباران» است. او از اخطارهای مداومی می‌گوید که محیط‌زیست به دهیاران روستاهای «ازباران»، «سوته» و «مهلبان» داده و نتیجه‌ای نداشته است: «کل شهرستان فریدونکنار مشکل زباله دارد، کل استان هم همین‌طور. همین چند روز قبل دادستانی استان گفت مجدداً از دهیار روستای ازباران شکایت کنید. ما نمی‌دانیم باید چه کنیم. از دهیار سوته چند بار شکایت شده و این بار باید راهی زندان شود، اما در نهایت حل مشکل چگونه است؟»

او مدتی عضو شورای روستای «ازباران» بود و بعد استعفا داد. می‌گوید این آب‌بندان مهم است و محل زمستان‌گذرانی پرندگان و کشاورزی: «آن زمان که در شورا بودم، با پیمانکار قرارداد می‌بستیم و زباله‌ها را به فریدونکنار یا آمل می‌بردیم. بعدها حمل‌ونقل خیلی گران شد و هزینه پیمانکاری بالا رفت و اجازه هم ندادند و وضعیت به اینجا رسید.»
به گفته او، با وجود اختلاف‌ها و مشکلات «عمارت آمل»، زباله شهرهای مختلف همچنان به این منطقه برده می‌شود و مشکل زباله در مازندران همچنان باقی است. بااین‌حال، نگرانی درباره آب‌بندان «ازباران» نه‌فقط برای کشاورزی و زندگی ساکنان اطراف آن، بلکه برای پرندگان مهاجر نیز جدی است. پژوهش‌های علمی، مجموعه تالابی «فریدونکنار»، «ازباران» و «سرخرود» را پهنه‌ای مهم برای حیات‌وحش معرفی کرده‌اند. در ماه‌های سرد سال، آب‌بندان‌ها و شالیزارهای آب‌گرفته به زیستگاه پرندگان مهاجر تبدیل می‌شوند و بخشی از چرخه طبیعی زندگی آنها در همین محدوده می‌گذرد.

اهمیت کیفیت آب در این منطقه نیز در پژوهش‌های علمی مورد توجه قرار گرفته است. برای نمونه، در مطالعه‌ای درباره غلظت جیوه در پرندگان تالاب، «فریدونکنار»، «ازباران» و «سرخرود» به‌عنوان بخش‌هایی از یک اکوسیستم واحد بررسی شده‌اند. این پژوهش به‌خودی‌خود آلودگی آب‌بندان «ازباران» را اثبات نمی‌کند، اما نشان می‌دهد که وضعیت آلاینده‌ها و سلامت این اکوسیستم موضوعی است که باید جدی گرفته شود.

آب‌بندان در اسناد تاریخی

آب‌بندان‌های مازندران فقط برای تأمین آب شالیزارها مورد استفاده قرار نمی‌گرفتند و براساس منابع تاریخی و جغرافیایی موجود، سابقه‌ای طولانی در مدیریت آب این منطقه داشته‌اند.

در تاریخ‌های محلی قدیمی، مانند «تاریخ طبرستان» اثر «ابن‌اسفندیار»، «تاریخ رویان» اثر «اولیاءالله آملی» و «تاریخ طبرستان و رویان و مازندران» اثر «ظهیرالدین مرعشی»، آب، رودها، آبادانی و کشاورزی از عناصر مهم منطقه توصیف شده‌اند. یکی از قدیمی‌ترین ردپاهای نسبتاً روشن در نوشته‌های «ه‍. ل. رابینو» دیده می‌شود. «رابینو» در «مازندران و استرآباد» که حاصل مطالعات و سفرهای او در مازندران در اوایل قرن بیستم است، نام «باقلی آب‌بندان» را ثبت کرده است. در «لغت‌نامه دهخدا» نیز این نام آمده و توضیح داده شده است که «باقلی آب‌بندان» برکه‌ای در حدود «نارنج‌باغ ساری» بوده است. «دهخدا» در همان مدخل، منبع را «مازندران و استرآباد رابینو، ص ۶۰ بخش انگلیسی» معرفی می‌کند.
اهمیت «رابینو» فقط در ثبت یک نام نیست. او در سفرهایش به مازندران، به ثبت جغرافیای محلی، آبادی‌ها و عوارض منطقه توجه داشت. گزارش‌های مربوط به کتاب او نشان می‌دهد که اطلاعات «مازندران و استرآباد» حاصل مشاهدات میدانی و گردآوری اطلاعات محلی بوده است. بنابراین، ثبت «باقلی آب‌بندان» نشان می‌دهد که در آن زمان، آب‌بندان بخشی شناخته‌شده از جغرافیای منطقه «ساری» بوده است.

اسناد ملکی دوره «قاجار» یک قدم جلوتر می‌روند. در پژوهشی با عنوان «تاریخ اجتماعی معاصر مازندران» که بر اسناد «سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران» تکیه دارد، نام «قریه شیب آب‌بندان» آمده است. در یکی از اسناد، به آگهی تعدیل بهره مالکانه و وضعیت «قریه شیب آب‌بندان» اشاره شده و سند مربوط به سال‌های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ قمری/شمسی در آرشیو «سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران» ثبت شده است. این سند از این جهت اهمیت دارد که آب‌بندان را از یک «پهنه آب» به بخشی از جغرافیای مالکیت و اقتصاد روستا تبدیل می‌کند؛ یعنی نام آب‌بندان در شناسایی یک قریه و در مکاتبات مربوط به بهره مالکانه به کار رفته است. برای تاریخ اجتماعی آب‌بندان‌ها، این نوع سند از یک اشاره کلی به آب بسیار مهم‌تر است. همچنین، برای واژه‌های مربوط به آب‌بندان و شیوه استفاده از آن، از جمله ابزار یا روش صید پرندگان در آب‌بندان‌ها، مدخل‌های محلی وجود دارد. این شواهد تاریخی مستقیم به‌معنای تاریخ ساخت یک آب‌بندان نیستند، اما نشان می‌دهند که آب‌بندان در فرهنگ و جغرافیای محلی مازندران، واژه و مفهومی جاافتاده بوده است.
از طرف دیگر، سفرنامه‌های دوره «قاجار» نیز برای تکمیل این تصویر اهمیت دارند. نخستین سفرنامه «ناصرالدین‌شاه» به مازندران شامل توصیف آبادی‌ها، راه‌ها، وضعیت مناطق و به‌ویژه «اشرف‌البلاد»، یعنی «بهشهر» امروزی، است. این منبع را نمی‌توان صرفاً به‌دلیل اشاره به منابع آب، سند وجود آب‌بندان دانست؛ اما نشان می‌دهد که منابع دوره «قاجار» اطلاعات جزئی درباره جغرافیای روستایی و شهری مازندران ثبت کرده‌اند و برای جست‌وجوی نام آب‌بندان‌های مشخص ارزش دارند.

دو دهه رها کردن زباله در ازباران

ماجرای زباله‌های اطراف آب‌بندان «ازباران»، به گفته «صمد کیانی»، رئیس اداره محیط‌زیست «فریدونکنار»، ماجرای تازه‌ای نیست. او به «پیام ما» می‌گوید بیش از دو دهه است که این عرصه برای دپوی پسماند استفاده می‌شود: «به گفته بخشدار و دهیار، سابقه این دپو به حدود ۲۵ سال می‌رسد. این در حالی است که عرصه موردنظر در محدوده تالاب بین‌المللی قرار دارد. روزانه حدود یک تن پسماند، معادل یک نیسان، وارد این محدوده می‌شود. با وجود تأکیدهای مکرر بر تفکیک زباله از مبدأ، این طرح به‌دلیل نبود همکاری کافی و مشوق‌های مناسب موفق نبوده و در محل تنها یکی، دو کارگر اقدام به تفکیک بخشی از پسماندها می‌کنند.»

رئیس اداره محیط‌زیست «فریدونکنار» با اشاره به خاک‌ریزی و سوزاندن زباله در محل می‌گوید: «این اقدامات با ضوابط محیط‌زیستی مغایرت دارد و در همین زمینه حدود دو ماه قبل به دهیاران اخطار داده‌ایم. برای حل مشکل، موضوع تفکیک از مبدأ و استفاده از زباله‌سوزهای کوچک‌مقیاس نیز در کارگروه مدیریت پسماند مطرح شده، اما تأمین بودجه و همراهی شوراها و دهیاری‌ها همچنان از موانع اصلی است.»

«کیانی» معتقد است که با وجود گذشت سال‌ها، همچنان از سوی دهیاری و بخشداری تلاشی برای حل مشکل انجام نمی‌گیرد. اخیراً دهیار روستای «ازباران» زمینی را برای دپوی جدید معرفی کرده، اما هیچ نشانی دقیقی ارائه نشده است تا بررسی‌ها آغاز شود: «از آنجا که عرصه در محدوده تالاب قرار دارد، باید حریم‌های قانونی رعایت شود و تعیین حد و حریم نیز نیازمند بررسی آب منطقه‌ای است؛ اقدامی که تاکنون انجام نشده است.»

این استیصال در میان محلی‌ها، مسئولان روستایی و مسئولان شهری و کشوری دیده می‌شود؛ درحالی‌که کل استان مازندران درگیر معضل زباله است. «مسعود محمدی»، فعال محیط‌زیست، به «پیام ما» می‌گوید محل دپوی زباله «فریدونکنار» نیز در نزدیکی ساحل است و این خود مشکل بزرگ دیگری است: «از سال‌ها قبل که این اتفاق در فریدونکنار افتاد، فعالان منطقه هشدار دادند و بارها از وضعیت وخیم زباله گفتند، اما کسی توجهی نکرد. ما بارها پیشنهاد تفکیک زباله دادیم، اما برای مسئولان اهمیتی نداشت. ما فکر می‌کنیم عزمی برای این موضوع وجود ندارد؛ شکایت‌ها هم به جایی نمی‌رسد و اثری در وضعیت کلی ندارد.»

او ساکن روستای «بنه‌کنار» است؛ یکی دیگر از روستاهای «فریدونکنار» که چند سالی است تفکیک زباله در آن انجام می‌گیرد: «چطور در دیگر روستاها تفکیک اتفاق نمی‌افتد؟ آیا وزارت کشور و محیط‌زیست که متولی این امر هستند، نباید قانونی برای تفکیک بگذارند و این وضعیت را سامان دهند؟ نباید همه دهیاران را مجبور به این کار کنند؟ همه اینها شدنی است، اما اراده‌ای برای آن وجود ندارد.»

ریختن پسماند سه