خرس را غافلگیر نکنیم

یکی از مهم‌ترین اصول در مناطق خرس‌خیز، خبر دادن از حضور خودمان است. وقتی وارد جنگل انبوه، دره، بوته‌زار یا مسیرهای کم‌دید می‌شویم، صحبت کردن با همراهان می‌تواند به خرس فرصت بدهد زودتر متوجه ما شود و مسیرش را عوض کند. پیچ‌های کور، کنار رودخانه، مسیرهای پوشیده از بوته و جاهایی که دید محدود است، حساس‌ترند. در چنین نقاطی، صدای انسانی آرام و طبیعی کمک می‌کند حیوان ناگهان چند متر آن‌طرف‌تر با انسان روبه‌رو نشود.

گوش سپردن به هدفون هنگام عبور از چنین مسیرهایی هم انتخاب مناسبی نیست. باید بتوان صدای حرکت، شکستن شاخه، زنگوله دام یا صدای حیوانات را شنید.
غذا را بهانه آشنایی نکنیم

یکی از بدترین اتفاق‌ها برای خرس این است که به غذای انسان عادت کند. یک بار پیدا کردن زباله غذایی در کنار چادر می‌تواند برای حیوان یادگیری بزرگی باشد. پس از آن، ممکن است دوباره همان مسیر را امتحان کند و فاصله‌اش با آدم‌ها کمتر شود.

به همین دلیل، باقی‌مانده غذا، پوست میوه، استخوان، روغن، کنسرو، دستمال‌های آغشته به مواد غذایی و هیچ چیز بودار دیگری را در طبیعت رها نکنید. چادر هم جای مناسبی برای نگهداری مواد غذایی نیست. بهتر است محل پخت‌وپز و محل خواب از هم فاصله داشته باشند. هر چیزی که بوی غذا می‌دهد، باید در بسته‌بندی مطمئن، دور از محل خواب و ترجیحاً در جایی، مانند داخل خودرو، نگهداری شود که بو به‌راحتی از آن خارج نشود. این کار علاوه بر حفظ امنیت انسان، برای خود خرس هم مهم است. خرسی که به غذای انسانی وابسته شود، کم‌کم فاصله کمتری از انسان می‌گیرد و احتمال برخوردهای دردسرساز بیشتر می‌شود.

خرس را که دیدیم، فیلم‌بردار نشویم

هنگام مشاهده خرس، اولین کاری که باید انجام دهیم، حفظ آرامش است. اگر خرس هنوز متوجه حضور ما نشده و در مسیر دیگری حرکت می‌کند، بهترین کار تغییر مسیر و دور شدن از منطقه است. قرار نیست برای گرفتن یک عکس بهتر جلو برویم.

اگر خرس ما را دیده است، باید اجازه دهیم حضورمان را درک کند. صحبت کردن با صدای آرام و قابل‌شنیدن، ایستادن و عقب رفتن تدریجی، واکنش‌های مناسب‌تری هستند.
دویدن ایده خوبی نیست. خرس از انسان بسیار سریع‌تر حرکت می‌کند. حتی دویدن می‌تواند شرایط را به سمت تعقیب ببرد. بالا رفتن از درخت هم راه مطمئنی نیست. درختی که از فاصله دور برای ما امن به نظر می‌رسد، ممکن است چنین امنیتی در برابر خرس ایجاد نکند.

بزرگ‌تر دیده شدن چه کمکی می‌کند؟

قد بلندتر به‌تنهایی عامل تعیین‌کننده‌ای نیست، اما بزرگ‌تر دیده شدن می‌تواند در ارزیابی خرس اثر داشته باشد. اگر خرس در فاصله‌ای است که هنوز امکان عقب‌نشینی وجود دارد، صاف ایستادن، باز کردن دست‌ها و کنار هم ماندن اعضای گروه باعث می‌شود تصویر بزرگ‌تری از انسان شکل بگیرد.

اینجا یک مرز مهم وجود دارد. بزرگ‌تر دیده شدن برای ایجاد فاصله است، نه برای قدرت‌نمایی. جلو رفتن، فریاد کشیدن در فاصله نزدیک، دست تکان دادن به‌سمت صورت خرس یا تلاش برای راندن حیوان از مسیر، شرایط را بدتر می‌کند.

اگر خرس روی دو پا ایستاد، وحشت نکنید. این رفتار الزاماً به‌معنی حمله نیست و ممکن است حیوان بخواهد اطرافش را بهتر ببیند یا منبع صدا را شناسایی کند.

توله خرس یعنی فاصله بیشتر

دیدن توله خرس یکی از موقعیت‌هایی است که باید خیلی جدی گرفته شود. معمولاً نخستین اشتباه از همین‌جا شروع می‌شود؛ کسی توله را می‌بیند، برای عکس گرفتن نزدیک می‌شود و دنبال ثبت یک تصویر خاص می‌رود. مادر ممکن است در چند ده متری یا پشت بوته‌ها باشد. در چنین وضعیتی، باید مسیر را عوض کرد و فاصله را افزایش داد. تلاش برای پیدا کردن مادر هم تصمیم درستی نیست. اجازه بدهید حیوانات فاصله بگیرند و محیط دوباره آرام شود. همین احتیاط درباره خرسی که کنار لاشه حیوان، منبع غذایی یا محصول کشاورزی حضور دارد نیز ضروری است. غذایی که خرس مشغول خوردن آن است، ممکن است برایش حکم یک دارایی باارزش را داشته باشد.

چه وقت خرس را بترسانیم؟

ترساندن خرس با درگیری فرق دارد. اگر خرس از فاصله قابل‌توجهی به‌سمت شما می‌آید و به نظر می‌رسد حضور شما را جدی نگرفته است، ایستادن، محکم صحبت کردن و در صورت ضرورت، ایجاد صدای بلند، حیوان را متوجه خطر انسان می‌کند. این کار باید همراه با حفظ فاصله باشد. مثلاً اگر خرس در دامنه روبه‌روست و هنوز مسیر فرار دارد، صدای انسان به او می‌فهماند که با موجودی ناشناس طرف است. اما وقتی حیوان به فاصله بسیار نزدیک رسیده است، شرایط تغییر می‌کند. در این لحظه، نباید یک‌باره به‌سمتش یورش برد یا با سنگ و چوب حمله کرد. اصل مهم، باز کردن راه خروج برای هر دو طرف است.

سنگ پرتاب کنیم؟

به‌طور معمول، چنین کاری انتخاب مناسبی نیست. پرتاب سنگ یا چوب ممکن است حیوان را از حالت احتیاط وارد وضعیت دفاعی کند. خرس احساس می‌کند مورد حمله قرار گرفته است و ممکن است واکنش شدید نشان دهد.

وسوسه دیگری هم وجود دارد: «بزنیم، فرار کند.» این تصور درباره حیوانی با چنین قدرت بدنی بسیار خطرناک است. خرس ممکن است تهدیدی کم‌اهمیت را تحمل کند و با دور شدن، ماجرا را تمام کند؛ اما اگر احساس کند مستقیماً هدف قرار گرفته است، شرایط کاملاً متفاوت می‌شود.

اگر خرس به‌سمت ما آمد، چه کنیم؟

هنگامی که خرس به‌سمت شما حرکت می‌کند، عقب بروید؛ آهسته، بدون دویدن و بدون اینکه ناگهان پشت کنید. همراهان را کنار هم نگه دارید. اگر کودکی همراه گروه است، او را نزدیک خود نگه دارید و اجازه ندهید افراد از هم فاصله بگیرند.

در این لحظه، صدا زدن خرس، فریادهای هیجانی و حرکت‌های اضافی کمکی نمی‌کند. صدایی محکم و کنترل‌شده بهتر از جیغ کشیدن است. اگر خودرو، ساختمان یا نقطه‌ای امن در نزدیکی وجود دارد، مسیر رسیدن به آن را با حفظ فاصله طی کنید.

اگر حمله شروع شد، چه؟

هنگام شروع حمله، باید میان رفتار دفاعی خرس و تعقیبی جدی تفاوت قائل شد.
خرسی که ناگهان با انسان روبه‌رو شده است، از توله‌اش دفاع می‌کند یا تصور می‌کند غذایش در خطر است، ممکن است رفتار دفاعی نشان دهد. در چنین شرایطی و در صورت تماس فیزیکی، محافظت از سر و گردن اهمیت زیادی دارد. روی شکم قرار گرفتن، دست‌ها را پشت گردن گذاشتن و بی‌حرکت ماندن، از رفتارهایی است که در بسیاری از دستورالعمل‌های ایمنی برای چنین وضعیتی توصیه می‌شود. اما اگر حیوان به‌شکلی مداوم و هدفمند فرد را تعقیب کند، فاصله را کم کند و همچنان به حمله ادامه دهد، ماجرا جدی‌تر است. در این وضعیت، باید دفاع فعال انجام شود و هر وسیله‌ای که برای دور کردن حیوان در اختیار دارید، به کار گرفته شود. در چنین لحظه‌ای، همه‌چیز به چند ثانیه بستگی دارد و تصمیم‌گیری ساده نیست. به همین دلیل، پیشگیری ارزش بسیار بیشتری از واکنش لحظه‌ای دارد.

اسپری خرس، ابزار دفاعی است نه وسیله حمله

در کشورهای خرس‌خیز، اسپری مخصوص خرس یکی از ابزارهای شناخته‌شده برای موقعیت‌های اضطراری است. شرط اصلی هم این است که فرد شیوه استفاده از آن را از پیش یاد گرفته باشد و ابزار در محلی قرار داشته باشد که در چند ثانیه قابل‌دسترسی باشد.

در «ایران»، درباره مقررات و امکان تهیه و حمل چنین ابزارهایی باید از مراجع محلی و مسئولان محیط‌زیست منطقه پرس‌وجو کرد. هر وسیله‌ای که قرار است برای دفاع همراه طبیعت‌گرد باشد، باید از نظر قانونی و کاربرد عملی وضعیت روشنی داشته باشد. مهم‌تر از ابزار، آموزش است. وسیله‌ای که هنگام بحران ته کوله‌پشتی افتاده است، فایده چندانی ندارد.

کمپ را هوشمندانه انتخاب کنیم

خوابیدن در محلی که نشانه حضور حیوانات در آن دیده می‌شود، خطر را افزایش می‌دهد. ردپا، فضولات، آثار تغذیه، لاشه، زباله‌های غذایی یا رفت‌وآمد مکرر حیوانات را باید جدی گرفت. چادر را هم کنار بوته‌های بسیار متراکم، محل عبور احتمالی حیوانات و نقاطی که دید مناسبی ندارند، برپا نکنید.

شب، زمان مناسبی برای جست‌وجو در طبیعت و رفت‌وآمد بی‌هدف در محدوده‌های ناشناخته نیست. اگر چیزی را بیرون چادر جا گذاشته‌اید، ارزش ندارد برای برداشتن آن در تاریکی وارد محیطی شوید که احتمال حضور خرس در آن وجود دارد.