صبح جمعه، خودروی مأموران یگان حفاظت محیط‌زیست خوزستان هنگام تعقیب شکارچیان غیرمجاز در محدوده تالاب هورالعظیم واژگون شد و دو محیط‌بان مصدوم شدند. «محمد الوندی»، فرمانده یگان حفاظت محیط‌زیست خوزستان، از ناحیه دست دچار شکستگی شد. محیط‌بان «محمد عرب یباراتی» نیز که هنگام واژگونی خودرو به بیرون پرتاب شده بود، از همان لحظه بی‌هوش شد. خبرها تا زمان تنظیم این گزارش از افزایش سطح هوشیاری این محیط‌بان حکایت دارد. بنابر اعلام روابط‌عمومی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، او به‌شدت مصدوم و دچار خونریزی داخلی شده است. «داود اشرفی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، نیز وضعیت او را وخیم توصیف کرده و از مردم و دوستداران محیط‌زیست خواسته بود برای بهبودی او دعا کنند.

«محمد عرب یباراتی» متولد ۱۳۶۳ است و بیش از ۱۱ سال سابقه محیط‌بانی در خوزستان دارد. او دانش‌آموخته کارشناسی ارشد ارزیابی محیط‌زیست، متأهل و دارای یک فرزند سه‌ساله است. یباراتی پیش‌تر محیط‌بان شهرستان دشت‌آزادگان بود و به دلیل عملکرد و تلاش‌هایش به یگان حفاظت اداره‌کل منتقل شد. در آخرین آیین روز ملی محیط‌بان، هشتم آبان ۱۴۰۴، نیز به‌عنوان یکی از محیط‌بانان برتر مورد تقدیر قرار گرفت.

حادثه در هورالعظیم

ساعت ۵:۳۰ صبح جمعه، مأموران یگان حفاظت محیط‌زیست اداره‌کل خوزستان با یک دستگاه خودروی نیسان ناوارا دوکابین از اهواز به سمت هورالعظیم حرکت کردند. نیمه تابستان، هوای منطقه به‌شدت گرم است و گرما از زمین و آسمان می‌بارد. کار محیط‌بانان در تابستان خوزستان دشوارتر از همیشه است. در این فصل حتی هوای صبحگاهی نیز گرم است و هرچه به ظهر نزدیک می‌شود، دما بالاتر می‌رود.

یگان مرکزی معمولاً در روزهای تعطیل گشت‌های سرزده در مناطق حفاظت‌شده را در برنامه دارد. هفته قبل منطقه حفاظت‌شده «دیمه» در رامهرمز و دو هفته پیش نیز تالاب هورالعظیم در محدوده دشت‌آزادگان پایش شده بود. آن روز نیز فرمانده یگان به همراه سه محیط‌بان گشت‌زنی را آغاز کردند که از حضور شکارچیان غیرمجاز در منطقه «جفیر» در شرق هورالعظیم باخبر شدند و به سمت آن‌ها رفتند.

«محمد الوندی»، فرمانده یگان حفاظت محیط‌زیست خوزستان، به «پیام‌ما» می‌گوید: «در هورالعظیم فعالیت شکارچیان غیرمجاز و افرادی که با استفاده از “محمیه” (دامگاه دست‌ساز) پرنده شکار می‌کنند، معمولاً از همین فصل آغاز می‌شود. آن‌ها به دلیل خشک بودن زمین، شروع به حفر کانال و ساخت خاکریز می‌کنند.»

او درباره تعقیب خودروی پژو پارس سفیدرنگ شکارچیان غیرمجاز می‌گوید: «خودروی شکارچی‌ها را دیدیم که برای برداشتن لاشه شکار متوقف شده بود. از روبه‌رو به سمتشان حرکت کردیم، اما به محض اینکه متوجه حضور ما شدند، فرار کردند. از فاصله دور نمی‌توانستیم تشخیص دهیم چند نفر هستند، اما معمولاً شکارچیان دو یا سه نفره به منطقه می‌آیند. از مسیر دیگری سعی کردیم راهشان را ببندیم، اما آن‌ها دوباره مسیرشان را تغییر دادند. دو نفر از محیط‌بان‌ها از خودرو پیاده شدند تا اگر موفق به مسدود کردن مسیر شدیم، آن‌ها را دستگیر کنند. من و محیط‌بان یباراتی تعقیب را ادامه دادیم. سرعت آن‌ها بسیار زیاد بود و فاصله قابل توجهی با ما داشتند. جاده‌های این منطقه عمدتاً خاکی است و گردوغبار ناشی از حرکت خودروهای شکارچیان، دید ما را محدود می‌کرد. از سوی دیگر، جاده‌های خاکی ناهمواری‌ها و آب‌شستگی‌های زیادی دارند.»

حدود ساعت ۸:۳۰ صبح، خودروی محیط‌بانان در یکی از پیچ‌های جاده خاکی ـ شنی واژگون شد، چند بار معلق زد و محیط‌بان یباراتی به بیرون خودرو پرتاب شد. الوندی که داخل خودرو بود، به سختی خود را بیرون کشید.

او می‌گوید: «محیط‌بان یباراتی را دیدم که کنار جاده افتاده بود. محل حادثه بسیار دورافتاده است و کسی از آنجا عبور نمی‌کند. با اورژانس و یگان حفاظت هورالعظیم تماس گرفتم. اورژانس نتوانست محل ما را پیدا کند. در نهایت، با کمک محیط‌بان‌ها و راهنمایی نیروهای اورژانس، محیط‌بان را روی صندلی عقب خودرو گذاشتیم و تا ابتدای جاده خرمشهر، جایی که آمبولانس اورژانس منتظرمان بود، رساندیم.»

به گفته او، «محیط‌بان یباراتی از همان ابتدا بی‌هوش بود. او را به بیمارستان گلستان اهواز منتقل کردند و تحت عمل جراحی قرار دادند. پزشک از نتیجه عمل رضایت دارد، اما تأکید کرده است که برای پایدار شدن وضعیت او باید چند روز دیگر صبر کنیم. بر اساس گزارش‌های پزشکی، حال عمومی او رو به بهبود است، سطح هوشیاری‌اش تا امروز (دوشنبه) افزایش یافته و درمان چند شکستگی دیگر نیز در حال انجام است.»

رنج‌های دور و نزدیک

فرمانده یگان حفاظت محیط‌زیست خوزستان می‌گوید: «در این فصل، شکار در هورالعظیم کمتر است و بیشتر پرندگان خشک‌زی و کنارآبزی مانند دراج و باقرقره در معرض شکار قرار دارند. بیشترین تنش‌ها در این منطقه، پاییز و زمستان و هم‌زمان با فصل مهاجرت پرندگان رخ می‌دهد؛ زمانی که شکارچیان انواع اردک‌ها و غازها را شکار می‌کنند. شکارچیان معمولاً از اسلحه، تور و “محمیه” برای شکار پرندگان استفاده می‌کنند که در هر نوبت می‌تواند به تلف شدن حدود ۱۰۰ پرنده منجر شود. علاوه بر شکار غیرمجاز پرندگان، صیادان غیرمجاز نیز در هورالعظیم حضور دارند و با استفاده از الکتروشوکر (صیادی با برق) ماهی صید می‌کنند.»

او می‌گوید شکارچیان معمولاً پس از دستگیری، برای محیط‌بان‌ها پیغام و پسغام می‌فرستند، آن‌ها را تهدید می‌کنند یا بر همیاران محیط‌زیست فشار می‌آورند. اگر فاصله‌شان با محیط‌بان‌ها زیاد باشد و احتمال دستگیری ندهند، حتی به سمت آن‌ها تیراندازی می‌کنند.

الوندی، این حادثه را بخشی از ماهیت شغل محیط‌بانی و اتفاقی اجتناب‌ناپذیر می‌داند و می‌گوید: «درگیری با متخلفان و تعقیب و گریز شکارچیان، چه در آب و چه در خشکی، همیشه وجود دارد. ممکن است خودرو واژگون شود یا قایق چپ کند. هنگام خلع سلاح متخلف نیز هر لحظه امکان دارد به سمت ما تیراندازی شود. برای نمونه، دوشنبه گذشته که سراسر استان به دلیل گرما تعطیل بود، در هورالعظیم گشت‌زنی داشتیم. شکارچی مسلح از خودرو پیاده شد و فرار کرد. وقتی تعقیبش کردیم، به سمت ما شلیک کرد که در نهایت دستگیر شد.»

او می‌افزاید: «آنچه بیش از همه آزارمان می‌دهد، سرزنش‌هایی است که از دور و نزدیک می‌شنویم؛ نه فقط در مجموعه خودمان، بلکه از سوی برخی نهادهایی که به آن‌ها مراجعه می‌کنیم، اطرافیان و حتی خانواده‌هایمان که می‌گویند وقتی شکارچی فرار کرد، دیگر نباید تعقیبش کنید. البته ما هم در برخی موارد از تعقیب منصرف می‌شویم و تا جایی که توان داشته باشیم، متخلفان را تعقیب می‌کنیم.»

پایش آنلاین، پشت دیوار جنگ

این پنجمین حادثه سال جاری است که به مصدوم شدن محیط‌بانان خوزستان منجر شده است. پیش از این، یکی از مأموران «پارک ملی دز» بر اثر حمله یک قاچاقچی چوب با اره‌برقی مصدوم شد. یک محیط‌بان نیز در «منطقه شکارممنوع قلعه شاداب» دزفول هنگام درگیری با صیادان غیرمجاز آسیب دید. تیرماه امسال نیز دو محیط‌بان «پارک ملی کرخه» در درگیری با شکارچیان غیرمجاز مصدوم شدند و در «تالاب بین‌المللی شادگان» نیز دو محیط‌بان در درگیری با صیادان غیرمجاز زخمی شدند.

مصدوم شدن محیط‌بانان، وسعت مناطق حفاظت‌شده و تالاب‌ها، کمبود نیروی انسانی و به‌ویژه شرایط خاص اقلیمی خوزستان، توجه به حفاظت از جان محیط‌بان‌ها را به ضرورتی جدی تبدیل کرده است. به‌روزرسانی تجهیزات حفاظتی و انفرادی، استفاده از روش‌های نوین حفاظت مانند پایش آنلاین و نصب سامانه‌های هوشمند، از جمله راهکارهایی است که بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است.

الوندی می‌گوید: «در زمینه پایش آنلاین پیشرفت چندانی نداشته‌ایم و لازم است در مناطقی که ظرفیت آن را دارند، پایش‌ها به سمت آنلاین شدن حرکت کند. برخی مناطق حفاظت‌شده این قابلیت را دارند که در آن‌ها از تجهیزات الکترونیکی، دوربین‌های ثابت و متحرک یا پهپاد برای نظارت و حفاظت استفاده شود. این موضوع جزو برنامه‌های سازمان بود و سه منطقه نیز به‌عنوان پایلوت انتخاب شده بودند، اما به دلیل شرایط جنگی، اجرای این برنامه فعلاً متوقف شده است.»

عقبگرد در تجهیزات و حمایت قانونی

«سیدعادل مولا»، معاون محیط‌زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، معتقد است برای کاهش درگیری‌ها، تأمین تجهیزات مناسب و حمایت قانونی از محیط‌بانان باید در اولویت قرار گیرد؛ زیرا حفاظت نوین، به‌تنهایی درگیری‌ها را کاهش نمی‌دهد.

او به «پیام‌ما» می‌گوید: «یکی از امکانات نوین برای پایش، استفاده از پهپاد است که با آغاز جنگ، پرواز آن‌ها ممنوع شد و اکنون نیز استفاده از آن‌ها به مجوزهای خاص نیاز دارد. روش دیگر، نصب دوربین است که در همه مناطق کارایی ندارد. برای مثال، در جنگل‌های دز و کرخه به دلیل پوشش گیاهی انبوه، استفاده از دوربین چندان مؤثر نیست. استفاده از تلسکوپ اکنون در حال انجام است، اما این امکانات کافی نیست و هیچ‌یک جای حضور فیزیکی محیط‌بانان را در مناطق نمی‌گیرد. طرح پایش‌های نوین نیز اشکالاتی دارد که مهم‌ترین آن، حذف یا کاهش حضور میدانی محیط‌بان‌هاست.»

مولا تأکید می‌کند: «روش‌های نوین پایش بیشتر برای کارهای فنی و کارشناسی کارایی دارند؛ مانند پایش آتش‌سوزی‌ها، حیات‌وحش، آبشخورها، تصرفات، وسعت آن‌ها، وضعیت پوشش گیاهی و حوادث طبیعی و غیرطبیعی. اما این روش‌ها به‌تنهایی جلوی تخلفات را نمی‌گیرند و درگیری‌ها را کاهش نمی‌دهند. از سوی دیگر، همان بودجه اندکی هم که برای حفاظت نوین در نظر گرفته شده، محقق نمی‌شود و اجرای آن به مجوزهای متعددی نیاز دارد. برای نمونه، یکی از انجمن‌ها در پروژه گوزن زرد دوربین‌های تله‌ای خریداری کرده، اما ۹ ماه است که برای دریافت مجوز حراست سازمان در انتظار مانده‌ایم.»

او همچنین به کمبود تجهیزات مورد نیاز محیط‌بانان اشاره می‌کند و می‌گوید: «اکنون تجهیزات مناسبی در اختیار نداریم. مأموران یگان حفاظت باید به خودرو، موتورسیکلت، سلاح، شوکر، باتوم، لباس و کفش مناسب مجهز باشند. شکارچیان با خودروهای قدرتمند در مناطق حفاظت‌شده تردد می‌کنند، اما محیط‌بانان ما با خودروهای چینی! نتیجه همین می‌شود که خودروی محیط‌بان هنگام تعقیب متخلفان تعادلش را از دست می‌دهد و حادثه رخ می‌دهد. موتورسیکلت‌های ما هم در گرمای شدید خاموش می‌شوند.»

معاون محیط‌زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، مشکل حمایت‌های قانونی از محیط‌بانان را نیز یادآور می‌شود و می‌گوید: «محیط‌بان باید مطمئن باشد که قانون از او حمایت می‌کند، اما در عمل چنین اتفاقی نمی‌افتد. می‌گویند قانون تصویب شده است، اما پرونده‌هایی که داریم هنوز باز هستند و محیط‌بانان همچنان با مسئله استفاده از سلاح درگیرند. وقتی تخلف یا اقدام به تخلف را به مراجع قضایی اعلام می‌کنیم، برای نمونه در زمینه قطع درختان جنگلی یا آتش زدن مزارع، از محیط‌بانان مستندات یا شاهد می‌خواهند. همین مسئله باعث می‌شود متخلفان محکوم نشوند و تلاش محیط‌بانان به نتیجه نرسد. از سوی دیگر، استفاده از بیمه مسئولیت نیز به دلیل روند اداری طولانی و پیچیده با مشکلات زیادی همراه است. برای مثال، محیط‌بان پارک ملی دز که در حمله یکی از متخلفان با اره‌برقی از ناحیه دست به‌شدت آسیب دید، در مرحله کارشناسی درصد بسیار اندکی برای بیمه او در نظر گرفته شد و با وجود گذشت چند ماه و پرداخت ۵۰ میلیون تومان هزینه، هنوز نتوانسته است خسارتی از بیمه دریافت کند.»