برنامه «بهترین روستاهای گردشگری» از سال ۲۰۲۱ با هدف تقویت اقتصاد محلی، کاهش مهاجرت و توسعه گردشگری پایدار آغاز شد. تاکنون پنج روستای ایران به این فهرست راه یافته‌اند و امسال نیز هشت روستا در این رقابت حضور دارند. مهدی بهاروند، مسئول هماهنگی پروژه روستاهای جهانی گردشگری، می‌گوید: «هدف این برنامه فقط دریافت یک عنوان بین‌المللی نیست، بلکه ارتقای کیفیت زندگی در روستاهاست.» به گفته او، روستاهای منتخب علاوه بر ثبت جهانی، به شبکه مقاصد گردشگری سازمان جهانی گردشگری اضافه می‌شوند و از ظرفیت‌های تبلیغاتی و معرفی این شبکه بهره می‌برند.

ایران نخستین‌بار در سال ۲۰۲۳ با ثبت روستای کندوان وارد این فهرست شد. یک سال بعد، اصفهک نیز به جمع روستاهای برگزیده پیوست و در سال ۲۰۲۵ سه روستای شفیع‌آباد در کرمان، سهیلی در قشم و کندلوس در مازندران نیز موفق به دریافت این عنوان شدند. بهاروند درباره سابقه ایران در این برنامه می‌گوید: «ایران چند سال است که در این حوزه فعالیت می‌کند و با اینکه توانسته‌ایم دستاوردهای خوبی کسب کنیم، تجربه زیادی در این زمینه نداریم. ثبت جهانی روستاها می‌تواند فرصت تازه‌ای برای معرفی ظرفیت‌های روستاها در سطح بین‌المللی و ایجاد زمینه‌های جدید برای توسعه اقتصادی و فرهنگی باشد.»

به گفته او، انتخاب روستاها بر اساس ۱۲ شاخص و بیش از ۴۰ زیرشاخص انجام می‌شود؛ از مدیریت آب و انرژی و حفاظت از محیط‌زیست گرفته تا مشارکت مردم، کیفیت زیرساخت‌ها و برنامه‌ریزی برای آینده.
در این دوره، هشت روستای موئیل، پامنار، شانه‌تراش، گیسوم، قلعه‌بالا، درک، مصر و ریاب، نمایندگان ایران در رقابت سال ۲۰۲۶ هستند. بهاروند می‌گوید: «این روستاها رقیب یکدیگر نیستند، بلکه هر یک باید بتوانند امتیاز لازم را بر اساس شاخص‌های سازمان جهانی گردشگری کسب کنند.»

او می‌گوید ثبت جهانی آغاز ماجراست و پس از آن نیز برنامه‌های حمایتی ادامه دارد: «برای روستاهای ثبت‌شده و نامزد، تسهیلات بانکی با نرخ ترجیحی در نظر گرفته می‌شود و هم‌زمان، همکاری با بنیاد مسکن و سازمان دهیاری‌ها برای بهبود زیرساخت‌های عمرانی و خدماتی ادامه دارد. البته در کنار این اقدامات، بخشی از برنامه‌ها هم به ثبت و حفاظت از میراث ناملموس اختصاص دارد؛ از آیین‌ها و جشن‌های محلی گرفته تا خوراک، موسیقی، هنرها و صنایع‌دستی. علاوه بر این‌ها، تلاش می‌کنیم رویدادها و جشنواره‌های این روستاها در تقویم رسمی گردشگری کشور ثبت شود تا امکان معرفی و جذب گردشگر در طول سال ایجاد شود.»

به گفته مسئول هماهنگی پروژه روستاهای جهانی گردشگری، تنش‌های سیاسی و جنگ باعث شده ظرفیت ثبت جهانی هنوز به افزایش گردشگران خارجی منجر نشود، اما در مقابل، سفرهای داخلی به روستاها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی افزایش یافته است. او توضیح می‌دهد: «شرایط سیاسی و امنیتی سال‌های اخیر، به‌ویژه تنش‌ها و جنگ، باعث شده امکان بهره‌برداری کامل از این ظرفیت فراهم نباشد و ورود گردشگران خارجی با محدودیت روبه‌رو شود. با این حال، همین شرایط باعث شده بسیاری از گردشگران داخلی، روستاها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی را به دلیل آرامش و امنیت بیشتر برای سفر انتخاب کنند.»
بهاروند در ادامه، کمبود تسهیلگران متخصص در روستاها را از چالش‌های این حوزه عنوان می‌کند: «اگرچه موضوع تسهیلگری در برنامه هفتم توسعه پیش‌بینی شده، اما آیین‌نامه اجرایی آن هنوز ابلاغ نشده است و در حال حاضر بسیاری از مسئولیت‌ها بر دوش دهیاران، شوراها و معتمدان محلی قرار دارد.»

به اعتقاد او، مسئله ثبت روستاها صرفاً دریافت یک نشان بین‌المللی نیست، بلکه فرآیندی است که روستاها را به سمت برنامه‌ریزی، مشارکت اجتماعی، حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه پایدار هدایت می‌کند. این اقدام اگر به‌درستی انجام شود، می‌تواند هم کیفیت زندگی ساکنان را بهبود ببخشد و هم جایگاه روستاهای ایران را در گردشگری جهانی ارتقا دهد.