بنا به گفته‌های «یاسم خان‌محمدیان»، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری ایلام، به «پیام ما» از ابتدای سال جاری تاکنون ۲۶ هکتار از جنگل‌های بلوط «کبیر کوه» این استان در محدوده شهرستان‌های «مهران» و «سر آبله» در آتش سوخته است. اگرچه آمارها از کاهش تعداد (۸۷ درصد) و وسعت (۹۳ درصدی) حریق‌ها نسبت به سال گذشته حکایت دارد، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد تمامی آتش‌سوزی‌های ثبت شده منشأ انسانی داشته‌اند. به گفته او، شناسایی عاملان آتش‌سوزی‌های اخیر «کبیر کوه» در دستور کار قرار دارد و سرنخ‌هایی نیز به‌دست‌آمده است.
در این میان «حسن الهامی»، دبیر تشکل یاوران محیط‌زیست ایلام، معتقد است آتش‌سوزی‌های مکرر در کبیر کوه و جنگل‌های زاگرس را نمی‌توان تنها با استناد به تغییر اقلیم توضیح داد. او با اشاره به تکرار سالانه حریق‌ها در نقاط مشخص و در بازه‌های زمانی مشابه، می‌گوید: «هرچند افزایش دما، خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش بارندگی و وزش بادهای گرم، شرایط را برای گسترش آتش فراهم می‌کنند، اما این عوامل به‌تنهایی نمی‌توانند پاسخگوی چرایی تداوم این بحران باشند.»

به گفته او، زمانی که یک پدیده در محدوده‌ای جغرافیایی مشخص و با الگویی نسبتاً ثابت تکرار می‌شود، باید فراتر از عوامل طبیعی به نقش انسان، ضعف نظارت، تعارض منافع و حتی احتمال تخریب هدفمند منابع طبیعی نیز اندیشید. او یادآور می‌شود که تجربه سال‌های گذشته در بسیاری از مناطق زاگرس نشان داده است پس از وقوع آتش‌سوزی، زمینه برای برخی بهره‌برداری‌های غیرمجاز، گسترش چرای دام، قطع درختان، ایجاد راه‌های دسترسی و تغییر کاربری اراضی فراهم‌تر می‌شود؛ موضوعی که ضرورت شفاف‌سازی درباره علل واقعی هر حریق را دوچندان می‌کند.
الهامی، یکی از خلأهای مهم مدیریتی را نبود بانک اطلاعاتی جامع و عمومی از نقاط پرخطر آتش‌سوزی در کبیر کوه می‌داند؛ خلئی که به باور او باعث شده چرخه تکرار حریق‌ها همچنان ادامه یابد و افکار عمومی نیز از جزئیات و نتایج بررسی‌ها بی‌اطلاع بماند.

  رد پای انسان در شعله‌های زاگرس

این فعال محیط‌زیست با تأکید بر نقش عوامل انسانی در وقوع آتش‌سوزی‌ها می‌گوید: «بررسی‌های میدانی و تجربه‌های سال‌های اخیر در زاگرس نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از حریق‌ها منشأ انسانی دارند. از روشن‌کردن آتش توسط گردشگران و رهاکردن آن در طبیعت گرفته تا سوزاندن بقایای کشاورزی، بی‌احتیاطی شکارچیان، استفاده از آتش برای مدیریت مرتع، اختلافات محلی بر سر منابع طبیعی، تلاش برای افزایش سطح چرای دام و ایجاد مسیرهای دسترسی جدید، همگی از جمله عواملی هستند که می‌توانند جرقه آغاز یک فاجعه باشند.» او در این میان به پدیده نگران‌کننده خشکاندن عمدی درختان بلوط برای تهیه زغال و هیزم نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «این اقدام در برخی مناطق به‌صورت آشکار انجام می‌شود و خود زمینه‌ساز تضعیف اکوسیستم‌های جنگلی و افزایش آسیب‌پذیری آنها در برابر آتش است.» به اعتقاد الهامی، در بسیاری از موارد، نخستین جرقه توسط انسان ایجاد می‌شود و نمی‌توان سهم ضعف پایش و کمبود حضور نیروهای منابع طبیعی و محیط‌زیست در عرصه‌ها را در وقوع و گسترش حریق‌ها نادیده گرفت.
این کنشگر محیط‌زیست همچنین معتقد است برخی نشانه‌ها احتمال عمدی بودن بخشی از آتش‌سوزی‌ها را تقویت می‌کند؛ از جمله تکرار حریق در نقاط مشخص طی چند سال متوالی، شکل‌گیری هم‌زمان چند کانون آتش در مناطق مختلف، آغاز آتش در نقاطی که دسترسی به آنها دشوار است و مشاهده برخی بهره‌برداری‌ها پس از سوختن عرصه‌های طبیعی. بااین‌حال او تأکید می‌کند که اثبات عمدی بودن هر آتش‌سوزی نیازمند تحقیقات تخصصی و مستند است، اما مشکل اصلی آنجاست که بسیاری از پرونده‌های مرتبط با تخریب منابع طبیعی به نتایج بازدارنده منتهی نمی‌شوند. به گفته الهامی، هنگامی که مجازات مؤثری برای متخلفان اعمال نشود، این پیام خطرناک به جامعه منتقل می‌شود که هزینه تخریب جنگل کمتر از منافع احتمالی آن است.

از کمبود تجهیزات تا غفلت از پیشگیری

دبیر تشکل یاوران محیط‌زیست ایلام، بزرگ‌ترین ضعف مدیریت بحران در زاگرس و کبیر کوه را «واکنش‌محور بودن» ساختار مدیریتی می‌داند. او می‌گوید: «هنوز هم بخش عمده برنامه‌ریزی‌ها پس از آغاز آتش‌سوزی انجام می‌شود، درحالی‌که مدیریت نوین بحران بر سه اصل پیشگیری، پایش و آمادگی استوار است. نبود سامانه‌های هوشمند پایش حریق، کمبود نیروهای آموزش‌دیده محلی، تأخیر در اعزام تجهیزات، ضعف هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و اتکای بیش از حد به نیروهای مردمی از جمله مصادیق این رویکرد به شمار می‌روند.»

الهامی با اشاره به اینکه در بسیاری از حوادث، نیروهای داوطلب محلی زودتر از دستگاه‌های رسمی به محل می‌رسند، این مسئله را نشانه فاصله ساختار مدیریت بحران کشور با استانداردهای روز دنیا می‌داند. او معتقد است شرایط توپوگرافی دشوار ایلام و کبیر کوه، شامل شیب‌های تند، دره‌های عمیق و مسیرهای صعب‌العبور، مقابله با آتش را به عملیاتی پیچیده تبدیل کرده است؛ عملیاتی که بدون بهره‌گیری از بالگردهای آب‌پاش، پهپادهای شناسایی، سامانه‌های پایش هوایی و نیروهای آموزش‌دیده، با دشواری‌های فراوان همراه خواهد بود.

به گفته او، آنچه امروز در میدان‌دیده می‌شود فاصله زیادی با این نیازها دارد؛ تصاویری که هر سال تکرار می‌شوند و جوانانی را نشان می‌دهند که با شاخه درخت، بیل یا تعداد محدودی دمنده در برابر شعله‌های گسترده ایستاده‌اند. الهامی این وضعیت را نشانه یک شکاف جدی در حوزه تجهیزات و امکانات اطفای حریق می‌داند و تأکید می‌کند اگر ارزش اقتصادی آبخیزهای کبیر کوه، نقش آنها در تغذیه سفره‌های زیرزمینی و تأمین آب بخش کشاورزی به‌درستی محاسبه شود، هزینه تجهیز کامل ناوگان اطفای حریق بسیار کمتر از خسارت‌های ناشی از نابودی جنگل‌ها خواهد بود. او همچنین بر این باور است که سیاست غالب در حوزه حفاظت از جنگل‌ها همچنان بر خاموش‌کردن آتش متمرکز است، نه پیشگیری از وقوع آن. به گفته او، پیشگیری معمولاً کمتر دیده می‌شود و بازتاب رسانه‌ای کمتری دارد، درحالی‌که عملیات اطفای حریق بیشتر در معرض توجه قرار می‌گیرد. همین نگاه باعث شده برنامه‌هایی نظیر آموزش جوامع محلی، ایجاد آتش‌بُرها، پایش مستمر مناطق حساس، افزایش نیروهای حفاظتی، مدیریت گردشگری در عرصه‌های جنگلی و برخورد قاطع با متخلفان، در اولویت قرار نگیرند.

  زاگرس؛ مسئله‌ای فراتر از یک آتش‌سوزی محلی

این کنشگر محیط‌زیست هشدار می‌دهد: «پیامدهای این رویکرد فراتر از سوختن چند هزار اصله درخت است. به اعتقاد او، هر آتش‌سوزی بخشی از رویشگاه‌های ارزشمند بلوط را نابود می‌کند، فرسایش خاک را افزایش می‌دهد، توان آبگیری حوضه‌های آبخیز را کاهش می‌دهد، تنوع زیستی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و زمینه بروز سیلاب‌های مخرب را فراهم می‌کند.» او تأکید می‌کند که جنگل‌های زاگرس و کبیر کوه صرفاً مجموعه‌ای از درختان نیستند، بلکه سامانه‌ای پیچیده برای تولید و ذخیره آب، حفظ خاک و پشتیبانی از حیات انسانی به شمار می‌روند.

الهامی با انتقاد از آنچه «بی‌مهری ساختاری» نسبت به حوزه منابع طبیعی و محیط‌زیست ایلام می‌خواند، می‌گوید: «استانی که یکی از مهم‌ترین کانون‌های تنوع زیستی کشور و بخش مهمی از پیکره اکولوژیک زاگرس را در خود جای‌داده، هنوز جایگاه شایسته‌ای در اولویت‌های ملی ندارد. او معتقد است تا زمانی که حفاظت از جنگل‌های زاگرس از یک مسئله محلی به موضوعی در سطح امنیت زیستی و امنیت آبی کشور ارتقا پیدا نکند، خطر تکرار سالانه این حوادث و ازدست‌رفتن بخش‌های بیشتری از سرمایه‌های طبیعی ایران همچنان پابرجا خواهد ماند.»

  زاگرس در آتش جهل

در کنار هشدارهای فعالان محیط‌زیست ایلام، برخی کارشناسان معتقدند بحران آتش‌سوزی‌های زاگرس ریشه در مشکلاتی فراتر از کمبود تجهیزات و خشکسالی دارد.
عباس محمدی، کنشگر باسابقه محیط‌زیست و مدیرگروه «دیده‌بان کوهستان»، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» با اشاره به اینکه بخش عمده آتش‌سوزی‌های جنگل‌های زاگرس منشأ انسانی دارند، معتقد است روند تخریب این رویشگاه‌ها به مرحله‌ای رسیده که دیگر نمی‌توان آن را مجموعه‌ای از حوادث پراکنده دانست. به گفته او، زغال‌گیری، کت‌زنی درختان و بهره‌برداری‌های غیرقانونی از جنگل‌ها در برخی مناطق زاگرس به یک تهدید جدی برای امنیت زیستی کشور تبدیل شده است. محمدی می‌گوید: «هر درخت بلوطی که برای تولید زغال از بین می‌رود، تنها یک درخت نیست؛ بلکه بخشی از نظام تولید آب، حفاظت خاک و تعادل اکولوژیک کشور را نابود می‌کند.»

او از آنچه «سکوت و بی‌تفاوتی در برابر تخریب منابع طبیعی» می‌نامد نیز انتقاد می‌کند و معتقد است حساسیت عمومی نسبت به تعرض به جنگل‌ها کمتر از آن چیزی است که باید باشد. از نگاه محمدی، زمانی که تصرف اراضی ملی، تخریب جنگل‌ها و بهره‌برداری‌های غیرمجاز بدون برخورد بازدارنده باقی می‌ماند، عملاً زمینه برای تکرار تخلفات فراهم می‌شود.

محمدی همچنین رد توجیهات معیشتی برای تخریب جنگل‌ها را ضروری می‌داند و تأکید می‌کند که مشکلات اقتصادی نمی‌تواند مجوز نابودی منابع طبیعی و حقوق نسل‌های آینده باشد. به باور او، همان‌گونه که قانون در برابر تعرض به اموال شخصی واکنش نشان می‌دهد، باید در برابر تخریب جنگل‌ها و منابع عمومی نیز قاطعانه عمل کند.

این فعال محیط‌زیست هشدار می‌دهد که ادامه روند کنونی تنها به ازدست‌رفتن چند هزار هکتار جنگل محدود نمی‌شود، بلکه امنیت آبی و زیستی کشور را با مخاطره مواجه خواهد کرد؛ موضوعی که نیازمند ورود جدی دستگاه‌های نظارتی و اجرایی است.

فعالان محیط‌زیست بر این باورند که تا زمانی که جنگل‌های زاگرس از یک مسئله محلی به یک موضوع راهبردی در حوزه امنیت زیستی و آبی کشور تبدیل نشوند، چرخه آتش‌سوزی و تخریب ادامه خواهد داشت. جنگل‌های بلوط تنها بخشی از طبیعت غرب ایران نیستند؛ آن‌ها ستون حفظ آب، خاک و تعادل زیستی منطقه‌اند و ازدست‌رفتن هر هکتار از این جنگل‌ها، خسارتی فراتر از آمارهای رسمی بر آینده کشور تحمیل می‌کند.