فجر و سینمای چندپاره

در سال‌های اخیر، شمار قابل‌توجهی از هنرمندان جشنواره فیلم فجر را به‌صورت علنی یا غیرعلنی تحریم کرده‌اند. بااین‌حال، جریان برگزاری این جشنواره متوقف نشده است. حتی با وجود اینکه در مواردی که کارگردان یا بازیگران اصلی ترجیح می‌دهند در جشنواره، فرش قرمز یا نشست‌های خبری حضور نداشته باشند، بسیاری از تهیه‌کنندگان همچنان آثار خود را به دبیرخانه جشنواره ارسال می‌کنند.

نمونه شاخص امسال، فیلم «غذای نیمروز» به کارگردانی مجید مجیدی است؛ اثری که با وجود طی کردن مراحل ثبت‌نام، پذیرش و دریافت پروانه ساخت و نمایش، درنهایت از حضور در جشنواره چهل‌وچهارم کنار گذاشته شد. تصمیمی که از نگاه به مسیر بین‌المللی فیلم نشئت گرفت. جمع‌بندی نهایی سازندگان این بود که نمایش «غذای نیمروز» در جشنواره فجر می‌تواند شانس حضور آن را در رویدادهای مهم جهانی کاهش دهد.

این فیلم که بیش از ۱۲۰ دقیقه زمان دارد، در فهرست آثار متقاضی حضور در جشنواره کن ۲۰۲۶ قرار گرفته است و سازندگان ترجیح داده‌اند مسیر بین‌المللی آن بدون مانع پیش برود.مجید مجیدی تنها فیلمسازی نیست که نامش در فهرست غایبان جشنواره امسال دیده می‌شود. آن‌طورکه «فیلمزی» نوشته، کارگردانانی چون امید شمس با فیلم «زوزه»، ابراهیم ابراهیمیان با «دانه‌های انگور»، رضا گوران با «فیل» و علی بهراد با «بن‌سای» نیز ترجیح داده‌اند آثارشان در این دوره از جشنواره حضور نداشته باشد.

غیبت این نام‌ها، بیش از آنکه اتفاقی مقطعی باشد، ادامه روندی است که در آن بخشی از سینمای ایران فاصله خود را با مهم‌ترین رویداد سینمایی داخلی حفظ کرده است.در مقابل، فهرست فیلم‌های راه‌یافته به جشنواره چهل‌وچهارم نشان می‌دهد بدنه رسمی‌تر سینما همچنان به فجر وفادار مانده است. از فیلم‌های کارگردانان شناخته‌شده‌ای چون رسول صدرعاملی، محمدحسین مهدویان، سروش صحت و ابراهیم امینی گرفته تا آثار فیلمسازان جوان‌تر، ترکیب از فیلم‌های اجتماعی، درام و آثار تجربه‌گرا در بخش مسابقه دیده می‌شود.

ایسنا نوشته است: «۴۵ درصد آثار متقاضی، فیلم‌های اول بودند و بعد از گزینش آثار، ۳۶ درصد از ۳۳ فیلم راه یافته به بخش فیلم‌های بلند سینمای ایران جشنواره را فیلم‌های اول تشکیل می‌دهند.»بااین‌حال، شرایط برگزاری جشنواره نیز مانند ترکیب فیلم‌ها، بازتابی از وضعیت خاص سال‌های اخیر است. به‌دلیل اعتراض‌های مردمی و فضای ملتهب اجتماعی، سیاست «کوچک‌سازی» جشنواره در دستورکار قرار گرفته و برخلاف سال‌های گذشته، برج میلاد به‌عنوان کاخ اصلی جشنواره کنار گذاشته شده است.

پردیس سینمایی ملت با سالن‌هایی کوچک‌تر، پراکنده و دسترسی دشوارتر جایگزین شده؛ تغییری که بسیاری آن را نشانه‌ای از کاهش شکوه نمادین جشنواره و محدود شدن ارتباط آن با بدنه رسانه‌ای و سینمایی می‌دانند.در چنین فضایی، جشنواره فیلم فجر بیش از آنکه صرفاً ویترین تولیدات سالانه سینمای ایران باشد، به صحنه‌ای برای بازتاب شکاف‌ها، انتخاب‌ها و ملاحظات پیچیده سینماگران تبدیل شده است.

حضور برخی فیلم‌ها، غیبت آگاهانه برخی دیگر و حتی ارسال آثاری که سازندگانشان در جشنواره دیده نمی‌شوند، همگی حکایت از جشنواره‌ای دارند که همچنان برگزار می‌شود، اما دیگر اجماع گذشته را با خود ندارد؛ جشنواره‌ای که هم‌زمان میزبان فیلم‌هاست و آینه‌ای از غیبت‌ها.