سومین ماه از سال تحصیلی در حالی سپری می‌شود که دانش‌آموزان و معلمان خوزستانی همچنان با مشکلات آموزشی ناشی از آلودگی هوا دست‌به‌گریبان‌اند. رنج‌های آموزش‌وپرورش در روزهای آلوده پاییزی اما در میان آمار مرگ‌ومیر و بیماران تنفسی گم شده است. خوزستان امسال هم رکوددار تعطیلی و دورکاری مدارس است؛ همچنان که رکوددار روزهای آلوده و بیماران مرتبط با آلودگی هوا است. از ابتدای سال تحصیلی مدارس استان حدود یک ماه را به‌صورت غیرحضوری یا با تأخیر گذراندند. 

خوزستان از روز اول مهر سال تحصیلی پرتنشی را آغاز کرد و مدارس با تأخیر دوساعته کارشان را شروع کردند. در طول پاییز هم اغلب شهرهای خوزستان هر روز هوای ناسالم را تجربه کردند که فشارهای بسیاری به دانش‌آموزان و خانواده‌ها و معلمان وارد کرد؛ از بحران آسم کودکان تا آشفتگی در اعلام تعطیلی و آسیب‌های غیرحضوری شدن مدارس.

سختی‌های کلاس آنلاین؛ از «بنادر» تا اهواز

دانش‌آموزان دور تا دور اتاق پذیرایی روی زمین، شانه‌به‌شانه هم، ردیف شده‌اند. حدود ۳۰ پسر کلاس سومی که بعضی‌ها چهارزانو نشسته‌اند و بعضی دوزانو روی کتاب‌هایشان خم شده‌اند. وایت‌برد را به سه پشتی تکیه داده‌اند. کلاس سوم دبستان «روستای بنادر» از توابع شهرستان کرخه در غرب خوزستان با غیرحضوری شدن مدارس، در خانه معلم تشکیل شده و عکسی که والدین یکی از دانش‌آموزان گرفته، در گروه‌های واتساپی دست‌به‌دست می‌شود: «مسئولیت‌پذیری اگر عکس بود.» 

شبکه اینترنت در روستای بنادر مشکل دارد و آنتن‌دهی ضعیف است و غیرحضوری شدن مدارس تقریباً مساوی تعطیلی است. نیمه دوم آبان که مدارس خوزستان به‌خاطر آلودگی هوا غیرحضوری شده بود، «سید محسن هاشمی» معلم سوم ابتدایی روستا، کلاس درس را چهار روز در خانه‌اش به راه انداخت تا اندکی از عقب‌ماندگی تحصیلی دانش‌آموزانش کم کند. «سید محسن» که همه هفت سال سابقه‌اش را در مدارس روستایی درس داده است، درباره مشکلات غیرحضوری شدن مدارس به «پیام‌ ما» می‌گوید: «حدود یک‌سوم دانش‌آموزانم موبایل دارند. گوشی معمولاً برای پدر خانواده است که صبح‌ها سرکار می‌رود. قطع و وصل شدن و کندی اینترنت را هم اضافه کنیم، نتیجه‌اش این است که در روزهایی که کلاس‌ها مجازی برگزار می‌شود، از کلاس ۳۰ نفری فقط ۱۰-۱۵ دانش‌آموز امکان حضور دارند. این درحالی‌است که برای دروس هدف یعنی ریاضی، علوم و فارسی باید آموزش چهره‌به‌چهره باشد. شرایط در بسیاری از روستاهای اطراف همین است و بعضی روستاها اصلاً شبکه اینترنت ندارند.» 

اهالی روستا بعد از کلاس به در خانه «سید محسن» می‌روند، برای سپاس و قدردانی و او هم از اعتماد والدین تشکر می‌کند. وقتی هاشمی موضوع برگزاری کلاس در خانه‌اش را در برنامه شاد مطرح کرده بود، خانواده‌ها استقبال و اعلام رضایت می‌کنند. دانش‌آموزان هم اشتیاق زیادی برای رفتن به خانه آقای معلم از خودشان نشان دادند. آن‌طورکه هاشمی می‌گوید: «ساعت کلاس قرار بود از ۹ تا ۱۱ صبح باشد، اما خیلی از دانش‌آموزان از ساعت ۷.۳۰ صبح جلوی خانه منتظر تشکیل کلاس می‌شدند و بالتبع درس هم زودتر شروع می‌شد. با در نظر گرفتن ماهیت درس ریاضی و علوم تجربی و تجربه سال‌های گذشته تدریس مجازی، به این نتیجه رسیدم که حضور دانش‌آموزان در منزلم، می‌تواند به کیفیت یادگیری و عمق بخشیدن به مفاهیم، کمک شایانی کند.» 

«نیاز به تعامل و ارتباط چهره‌به‌چهره، ماهیت عملی و کاربردی درس و افزایش تمرکز و تعهد برای دانش‌آموزان» مهمترین دلایل هاشمی برای برگزاری کلاس درس حضوری به‌جای مجازی است: «تبادل نظر، بحث گروهی و بازخورد فوری، بخش جدایی‌ناپذیری از فرایند یادگیری است که در فضای مجازی، با وجود تمام تلاش‌ها، این تعامل غنی و خودجوش به حداقل می‌رسید. من شاهد بودم که دانش‌آموزان در بحث‌ها کمتر مشارکت می‌کنند و آن انرژی مثبت کلاسی که محرک یادگیری است، کمرنگ شده است. علاوه‌براین، مفاهیم درس نیاز به نمایش، تمرین عملی و حل مسئله مرحله‌ای دارد. در محیط حضوری، من می‌توانم به‌راحتی از تخته استفاده کنم، نمونه‌های فیزیکی را نشان دهم یا روند حل یک مسئله را گام‌به‌گام پیش ببرم و هم‌زمان بازخورد بصری از چهره دانش‌آموزان دریافت کنم تا از درک مطلب آنها مطمئن شوم. این امر در فضای مجازی با محدودیت‌های فنی و ارتباطی روبه‌رو است.»

خوزستان بیش از چهار هزار روستا دارد که مشخص نیست چه تعدادی از آنها به اینترنت دسترسی دارند. دردسرهای کلاس آنلاین اما حتی در اهواز، مرکز خوزستان که بیشترین جمعیت دانش‌آموزی را دارد هم آسیب‌زا بوده است. «نورا»، دانش‌آموز کلاس دهم رشته گرافیک، می‌گوید: «آبان‌ماه همه مقاطع غیرحضوری شده بودند، به‌جز بچه‌های متوسطه دوم و ما که به مدرسه می‌رفتیم. در روزهای آلوده سرفه‌های شدید دارم، گلویم می‌سوزد و چشم‌های اشک می‌آید و نمی‌توانم خوب نفس بکشم. اما کلاس‌های آنلاین هم سختی‌های زیادی دارد، به‌خصوص برای دانش‌آموزان هنرستانی که همه کارهایشان عملی است. مثلاً ما چطور می‌توانیم درس طراحی یا عکاسی را به‌صورت آنلاین کار کنیم؟ اصلاً معلم این امکان را ندارد که کار ما را ببیند و راهنمایی کند یا اشکالات را برطرف کند.»

افزایش ۵۵ درصدی مراجعات کودکان

دوراهی سلامت یا آموزش در روزهای آلوده خوزستان مسئله‌ای است که همچنان لاینحل باقی مانده. بعضی‌ها سلامت دانش‌آموزان را اولویت می‌دانند و برخی هم کیفیت آموزش برایشان اهمیت بیشتری دارد. آنچه روشن است هشدارهای دانشگاه علوم‌پزشکی جندی‌شاپور اهواز به‌عنوان متولی بخش سلامت است که از افزایش بیماران مرتبط با آلودگی هوا اظهار نگرانی کرده و بارها زنگ خطر را به صدا درآورده است. 

«مصیب رفیعی‌پور»، مدیر امور بیماری‌ها و مراکز تشخیصی درمانی دانشگاه علوم‌پزشکی جندی‌شاپور اهواز، در گفت‌وگو با «پیام ما» از افزایش ۲۳ درصدی مراجعان مرتبط با آلودگی هوا نسبت به مدت مشابه پارسال خبر می‌دهد: «از ابتدای مهرماه تا پایان آبان‌ماه ۴۸ هزار و ۱۷۷ بیمار با مشکلات قلبی و تنفسی غیرعفونی به بیمارستان‌های تحت پوشش این دانشگاه مراجعه کرده‌اند. از این تعداد حدود سه هزار و ۲۰۰ بیمار با مشکلات قلبی و تنفسی غیرعفونی به بیمارستان کودکان ابوذر مراجعه داشتند که نرخ رشد این مراجعان نسبت به مدت مشابه سال گذشته در این مرکز حدود ۵۵ درصد است.»

به‌گفته او، «بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد در روزهای تعطیل، درصد مراجعات قلبی تنفسی غیرعفونی منتسب به آلودگی هوا نسبت به روزهای غیرتعطیل، کمتر است. بنابراین، توصیه ما کاهش مواجهه با هوای آلوده به‌ویژه برای کودکان است.»

آموزش مجازی تحمیلی

«ناصر علی‌فر»، مدیرکل آموزش‌وپرورش خوزستان، اما تعطیلی یا غیرحضوری شدن مدارس را ضرر و زیان پایدار برای دانش‌آموزان توصیف می‌کند که باعث می‌شود در آینده نتوانند در امتحانات موفق شوند: «بر هیچ‌کس پوشیده نیست که سلامت در اولویت است، اما به‌دلیل مسئولیت و رسالتی که داریم، همیشه در کارگروه اضطرار آلودگی هوا درخواستمان این بوده که مدارس تعطیل یا غیرحضوری نشودگ چون همه می‌دانیم آموزش مجازی کیفیت لازم را ندارد و تجربه دوران کرونا این را ثابت کرد.»

«آمادگی معلم، آمادگی دانش‌آموز، اینترنت پایدار، ابزار مناسب (موبایل، تبلت، کامپیوتر) و محتوا، پنج رکن آموزش مجازی هستند» که علی‌فر بر آنها تأکید می‌کند: «اگر همه اینها به‌صورت صد درصد محقق شود، راندمان و خروجی آموزش مجازی حدود ۲۰ درصد خواهد بود. برآوردها نشان می‌دهد در خوزستان شاخص‌های آموزش مجازی آن‌طورکه باید و شاید، اتفاق نمی‌افتد. بنابراین، خروجی کمتر از ۲۰ درصد است. حدود ۵۰ درصد دانش‌آموزان ما ابزار مناسب یعنی موبایل ندارند، مثلاً یک گوشی موبایل برای سه دانش‌آموز در خانواده است. از سوی دیگر، بسیاری از مناطق به‌خصوص روستاها و مناطق عشایری اینترنت پایدار ندارند. بنابراین، معتقدیم بهترین آموزش، حضوری است و از روی ناچاری به آموزش مجازی رو آورده‌ایم.»

او کلاس‌های پرجمعیت به‌دلیل کمبود مدرسه، کمبود معلم تخصصی و تعطیلی‌های ناخواسته را مهمترین علل افت تحصیلی در آموزش‌وپرورش خوزستان برمی‌شمارد: «تقریباً مدرسه دولتی تک‌شیفت نداریم و ۸۵ درصد مدارس دولتی دو شیفت هستند. علاوه‌براین، دانش‌آموزان خوزستانی در تقویم آموزشی ۱۷ روز کمتر از کل کشور آموزش می‌بینند؛ به‌دلیل گرمای هوا سال تحصیلی در همه کشور ۳۱ خرداد و در خوزستان ۱۳ خرداد تمام می‌شود. حالا در نظر بگیرید تعطیلی مدارس در آلودگی هوا به اینها اضافه می‌شود. به‌طور مثال، در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ با احتساب تعطیلات آلودگی هوا سال تحصیلی در خوزستان درمجموع ۳۴ روز کمتر از سایر مدارس کشور بود و در سال ۱۴۰۳-۱۴۰۴ با ۲۵ روز تعطیلی ناخواسته به‌دلیل گردوخاک و ناترازی و آلودگی هوا، مجموعاً ۴۲ روز کمتر از سایر کشور درس خواندیم. امسال هم که از ابتدای سال تحصیلی با تعطیلی و کلاس‌های غیرحضوری مواجه بودیم. اینها تأثیر مستقیمی روی کیفیت تحصیلی دارد.» 

علی‌فر درباره استثنا شدن دانش‌آموزان متوسطه دوم در غیرحضوری شدن مدارس می‌گوید: «دانش‌آموزان این مقطع، بزرگ‌تر هستند و می‌توانند پروتکل‌های بهداشتی در زمان آلودگی هوا را رعایت کنند. مسئله مهمتر اینکه در این سال‌ها آموزش‌ها تخصصی است و خانواده‌ها نمی‌توانند کمک کنند. بنابراین، آموزش مجازی دشوارتر خواهد بود. همچنین، قرار است این دانش‌آموزان خردادماه در ماراتنی با عنوان امتحانات نهایی شرکت کنند و کنکور را هم در پیش دارند که قبولی در آن می‌تواند زندگی و آینده آنها را تضمین کند.»

چهار هزار معلم در صف مهاجران

مدیرکل آموزش‌وپرورش خوزستان همچنین می‌گوید: «حدود چهار هزار معلم، متقاضی انتقال از خوزستان هستند که نمی‌توانیم با رفتن آنها موافقت کنیم. سال گذشته ۵۰۰ معلم از خوزستان خارج و ۳۵۰ نفر به استان وارد شدند و تراز ما منفی ۱۰۰ یا منفی ۱۵۰ است.»

به‌گفته او، «یکی از مشکلات خوزستان این است که بابت بدی آب‌وهوا مبلغ اندکی در حدود ۱.۵ تا دو میلیون تومان به حقوق معلمان اضافه می‌شود و با شرایطی که خوزستان از نظر آلودگی هوا، گرما، ریسک بالای بیماری و هزینه بالای زندگی دارد، نه‌تنها معلمان بلکه سایر کارمندان هم تمایل به گرفتن انتقالی دارند. در کمیسیون آموزش و میز آموزش‌وپرورش خوزستان مطرح کردیم که باید برای نگهداشت معلمان فکری شود و فوق‌العاده‌هایی برای آنها در نظر بگیرند؛ چراکه هر سال معلمان بیشتری متقاضی خروج می‌شوند و به‌این‌ترتیب، نیروی کیفی در استان باقی نمی‌ماند.» 

علی‌فر درخواست سهمیه کنکور پنج درصدی برای دانش‌آموزان و تأخیر در امتحانات نوبت اول را از پیشنهادات استان به وزارت آموزش‌وپرورش عنوان می‌کند و می‌گوید: «درخواست اعتبار برای خرید تبلت و گوشی برای دانش‌آموزانی که این وسایل را ندارند و درخواست اعتبار برای برگزاری کلاس‌های جبرانی و فوق‌العاده را نیز مطرح کردیم و با توجه به پیش‌بینی تداوم آلودگی هوا در سال‌های آینده، تجهیز کلاس‌ها به در و پنجره‌های دوجداره و سیستم تصفیه هوا هم ضروری است.»

او ادامه می‌دهد: «تلاش کردیم از ظرفیت شبکه شاد برای برطرف کردن نیاز دانش‌آموزان و معلمان به آموزش‌های تکمیلی استفاده کنیم. البته این شبکه نواقصی دارد که ما سعی می‌کنیم در زمان پیک، برنامه‌ها را تقسیم کنیم تا اختلال در شبکه ایجاد نشود. تولید محتوا توسط معلمان، با نظارت سرگروه‌های آموزشی انجام و در کانال آپارات آموزش‌وپرورش خوزستان قرار داده می‌شود. بعضی از محتواها مربوط به دوره کروناست و بعضی هم آپدیت شده است. برنامه‌ریزی برای همایش‌های تخصصی، به‌ویژه برای دانش‌آموزان پایه دوازدهم، و تدوین کتاب راه نهایی نیز از دیگر اقدامات در حال انجام است.»