آلودگی هوا در تهران و بسیاری دیگر از شهرهای کشور بیش از دو هفته است که همچنان شهروندان را روانه بیمارستان‌ها و مراکز درمانی می‌کند، هم‌زمان موج جدید آنفلوآنزا هم به اوج خود رسیده است. به‌گفته برخی از متخصصان، کودکان آسیب‌پذیرترین افراد در این شرایط هستند.

قرار گرفتن کیفیت هوای تهران در محدوده ناسالم طی دو هفته اخیر، موجب شد تعطیلی مدارس به‌عنوان یک راهکار برای حفظ سلامت دانش‌آموزان در شرایط هم‌زمانی بیماری آنفلوآنزا و آلودگی هوا، به‌عنوان مطالبه‌ای از سوی والدین و کارشناسان سلامت مطرح شود. بااین‌حال، وزارت آموزش‌وپرورش در همان روزهای ابتدایی آذرماه مخالفت خود را با این موضوع نشان داد. «علی فرهادی»، سخنگوی این وزارتخانه، بر این موضوع تأکید کرد که عامل آلودگی، دانش‌آموزان نیستند و گفت: «مدرسه تعطیل شود، اما بازار باز باشد و والدین بر سر کار حاضر شوند، تردد همچنان جریان دارد. نباید همه‌چیز را در مدرسه خلاصه کنیم.» 

به‌گزارش ایسنا، فرهادی تأکید کرد: «بپذیریم کاهش زمان آموزش خطر زیادی برای یادگیری دانش‌آموزان دارد. بعداً جبران یادگیری‌ برای معلم و خود دانش‌آموز و اولیا سخت می‌شود.»

به‌رغم این گفته‌ها، بسیاری از استان‌ها مدارس را تعطیل و آموزش را به بسترهای مجازی منتقل کرده‌اند، باران اواسط هفته گذشته موجب شد کمی از غلظت آلاینده‌ها کاسته شود و بازگشایی یا تداوم تعطیلی مدارس به تصمیم کمیته اضطراری آلودگی هوا موکول شود. روز سه‌شنبه، ۱۱ آذرماه، «یوسف بهارلو»، مدیرکل آموزش‌وپرورش شهرستان‌های استان تهران، تعطیلی مدارس را نه به‌دلیل آلودگی هوا که به‌دلیل پیشگیری از شیوع آنفلوآنزا دانست.

توصیه وزارت بهداشت و واکنش استاندار

 از سوی دیگر، تشدید آلودگی و افزایش میزان مراجعات به بیمارستان‌ها طی دو هفته اخیر موجب شد «محسن فرهادی»، مدیرکل سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، به دانش‌آموزان بیمار توصیه کند در مدارس حاضر نشوند. «دانش‌آموزانی که بیماری‌های زمینه‌ای یا مشکلات تنفسی دارند یا درحال حاضر به آنفلوآنزا و بیماری‌های مشابه مبتلا هستند، بهتر است فردا در مدرسه حضور پیدا نکنند.»

 او همچنین تأکید کرد: «زنگ ورزش در فضای باز به‌هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود. مدارس نباید دانش‌آموزان را در حیاط نگه‌دارند؛ مواجهه با هوای آزاد باید حداقل باشد.»

گفته‌های این مقام وزارت بهداشت با واکنش شدید استاندار تهران روبه‌رو شد. او توصیه وزارت بهداشت را غیرقانونی دانست. «محمدصادق محمدیان» گفت: «کار غیرقانونی انجام داده و اصلاً در مقامی نیستند که بخواهند این کار را انجام بدهند. قانون وضعیت را مشخص کرده که در کجا تصمیم‌گیری شود. نماینده وزارت بهداشت در کارگروه اضطرار در استان تهران، دانشگاه علوم‌پزشکی است.»

سکوت وزارت بهداشت 

«حسین کرمانپور»، رئیس مرکز روابط‌عمومی و اطلاع‌رسانی وزارت بهداشت، در پاسخ به این گفته استاندار تهران به «پیام ما» گفت: «وزارت بهداشت به پیروی از رئیس‌جمهور وارد دعوا نمی‌شود و سکوت می‌کند. اما ما همچنان بر این امر اصرار داریم که بگوییم هوا آلوده است و برای سلامتی آسیب زیادی دارد.»

عدم پاسخگویی کرمانپور مانع از آن نشد که یکی از مقامات اسبق وزارت بهداشت به استاندار تهران پاسخی نگوید. «کیانوش جهانپور»، سخنگوی اسبق وزارت بهداشت، در شبکه ایکس نوشت: «جناب استاندار تهران! هشدار تولیت سلامت درباره «سلامت کودکان»، «بی‌نظمی» نیست؛ «پیشگیری سطح اول» است. طبق سیاست‌های کلی سلامت، «تولیت نظام سلامت» و «مدیریت کلان» منحصراً با وزارت بهداشت است. جان دانش‌آموز منتظر صورت‌جلسه کارگروه اضطرار نمی‌ماند. بروکراسی بر فیزیولوژی مقدم نیست!» او به این پاسخ اکتفا نکرد و دوباره چنین نوشت: «خطاب تهدیدگونه استاندار تهران به وزارت بهداشت درخصوص هشدارهای آلودگی هوا مصداق عمل شتاب‌زده خارج از حدود اختیارات است. تبدیل «توصیه سلامت» به «پرونده انضباطی» ناشی از فقدان هوش هیجانی در ساحت مدیریت کلان است. البته حضور در «کابینه» هم به‌معنای تسلط بر «تخصص» و «تدبیر» نیست.»

پاسخ تند جهانپور تأکید بر این موضوع است که در شرایط گسترش بیماری و شرایط تهدیدکننده سلامت عمومی، اولویت با توصیه‌ها و نظرات کارشناسی وزارت بهداشت است؛ چراکه براساس قوانین بالادستی و به‌ویژه قوانین کلی سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تولیت سلامت کشور را برعهده دارد. به همین دلیل، بسیاری بر این اعتقادند فعالیت مدارس در چنین شرایطی باید براساس نظرات کارشناسی وزارت بهداشت باشد.

خسارت‌های آلودگی هوا

 «سلمان اسحاقی»، سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره ضرورت باز بودن مدارس در روزهای آلوده، بیان کرد: «تصمیم‌گیری درباره سلامت عمومی باید براساس نظر وزارت بهداشت انجام شود و هرگونه نادیده‌گرفتن هشدارهای این وزارتخانه، مغایر با قانون هوای پاک است.»

او با اشاره به تولیت وزارت بهداشت در سلامت کشور، گفت: «مطابق قانون هوای پاک، این وزارتخانه یکی از نهادهای اصلی تصمیم‌گیر در شرایط اضطرار آلودگی هوا است و موظف است برای حفاظت از سلامت مردم هشدارهای لازم را ارائه دهد.»

این عضو کمیسیون بهداشت، با بیان اینکه معاون بهداشت وزارتخانه در جلسه روز یکشنبه کمیسیون بهداشت، ابعادی از خسارت‌های آلودگی هوا را تشریح کرد، افزود: «براساس گزارش وزارت بهداشت، سالانه حدود ۵۹ هزار نفر در کشور به‌دلیل آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. این رقم نشان می‌دهد با یک تهدید جدی برای سلامت عمومی مواجه‌ایم و نمی‌توان موضوع را صرفاً مدیریتی یا اداری تلقی کرد.»

اسحاقی با بیان اینکه افزایش آلودگی هوا، بار سنگینی بر نظام سلامت وارد می‌کند: «در این روزها، مراجعات به بیمارستان‌ها، مراکز جامع سلامت و درمانگاه‌ها به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. این حجم مراجعه به‌معنای نیاز بیشتر به دارو، تجهیزات، ملزومات پزشکی و نیروی انسانی است. ارتقای این خدمات نیز به منابع مالی و زیرساخت‌های جدید نیاز دارد.»

این نماینده ادامه داد: «در همین بازه زمانی کوتاه، آمار ایست قلبی، مرگ‌ومیر ناگهانی، زایمان‌های زودرس و حتی زایمان‌های ناقص افزایش یافته است؛ مواردی که براساس گزارش‌های تخصصی، از پیامدهای مستقیم آلودگی هوا محسوب می‌شوند.»

او تأکید کرد: «وقتی وزارت بهداشت به‌عنوان متولی سلامت کشور هشدار می‌دهد حضور دانش‌آموزان در مدارس یا فعالیت برخی مشاغل در شرایط فعلی می‌تواند سلامت مردم را به خطر بیندازد، این هشدار باید جدی گرفته شود. رویکرد وزارت بهداشت در این مقطع، نه سیاسی و نه اداری، بلکه کاملاً بازدارنده و مبتنی‌بر حفاظت از سلامت شهروندان است.»

اسحاقی در پایان گفت: «در تصمیم‌گیری درباره فعالیت مدارس و دانشگاه‌ها، باید مبنا نظر کارشناسی وزارت بهداشت باشد. هرگونه اظهارنظر یا تصمیمی خارج از چارچوب این وزارتخانه، می‌تواند سلامت مردم را به خطر بیندازد.»

عدم تأخیر در عمل به توصیه‌های وزارت بهداشت در موضوعی مانند فعالیت مدارس در زمان‌هایی مانند آلودگی هوا یا گسترش یک بیماری که می‌تواند سلامت دانش‌آموزان را تهدید کند، عملاً گروگان گرفتن جان این کودکان است. از سوی دیگر، در شرایطی که آلودگی هوا به‌همراه موج آنفلوآنزا، سلامت شهروندان به‌ویژه کودکان را تهدید می‌کند، هرگونه تعلل یا اختلاف‌نظر میان نهادهای تصمیم‌گیر می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری داشته باشد. آمارهای رسمی از مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی و افزایش موارد بستری، نشان می‌دهد تهدید علیه سلامت عمومی بسیار جدی است و باید تکیه بر نظر کارشناسی وزارت بهداشت برای آن تصمیم‌گیری شود. 

بی‌اعتنایی به هشدارهای سلامت، تبدیل یک موضوع علمی جدل و مخالفت اداری و سیاسی نادیده‌گرفتن اولویت جان دانش‌آموزان، خطری است که می‌تواند خسارت‌های اجتماعی و انسانی گسترده‌ای به‌جا گذارد.