فصل تازه اصلاحات یا نمایشی تکراری؟

پانزدهمین نمایشگاه بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری برق در حالی در تهران آغاز می‌شود که بسیاری از کارشناسان معتقدند صنعت تجدیدپذیر ایران در وضعیتی دوگانه قرار دارد. آمارهای رسمی از رشد قابل‌توجه ظرفیت‌ها خبر می‌دهند، اما چالش‌های دیرینه مانند تخصیص زمین، تأمین سرمایه و ارز  همچنان مسیر توسعه را ناهموار کرده‌اند. فعالان بخش خصوصی می‌گویند اگر صدای آنها شنیده شود و گفت‌وگوی واقعی با دولت شکل گیرد، این نمایشگاه می‌تواند نقطه آغاز فصل تازه‌ای از اصلاحات ساختاری در صنعت انرژی‌های پاک باشد؛ در غیر این‌صورت، تفاوتی با سال‌های گذشته نخواهد داشت.

آمارهای رسمی ساتبا نشان می‌دهد تا پایان نیمه دوم مهرماه امسال، ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور به دو هزار و ۵۵۰ مگاوات رسید؛ رقمی که در مدت مشابه سال قبل تنها هزار و ۶۴۳ مگاوات بود. این افزایش، نشانه‌ای از تحرک دوباره در حوزه انرژی‌های پاک است.

در این شرایط، نمایشگاه امسال به‌شکلی متفاوت و هم‌زمان با نمایشگاه صنعت برق برگزار می‌شود. این هم‌زمانی اگرچه در ظاهر نتیجه ادغام دو رویداد است، اما بازتابی از شرایط کنونی کشور به شمار می‌رود؛ جایی که انرژی‌های تجدیدپذیر از حاشیه به متن سیاستگذاری برای رفع ناترازی برق آمده‌اند. بااین‌حال، سهم این بخش هنوز در حاشیه سالن‌ها جای دارد؛ تصویری کوچک از وضعیتی بزرگ‌تر در ساختار انرژی کشور.

باوجوداین، نشانه‌هایی از پیشرفت دیده می‌شود؛ حضور شرکت‌های نوپا و توانمند داخلی، در کنار نمایندگانی از کشورهای خارجی، امید به آینده را تقویت کرده است. اما در پس این رونق، چالش‌هایی قدیمی همچنان سایه انداخته‌اند؛ چالش‌هایی که فقط سرعت توسعه را کاهش نداده‌اند، بلکه مسیر سرمایه‌گذاری را نیز ناهموار کرده‌اند.

به‌طور سنتی، سه مانع اصلی در مسیر احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر وجود دارد: تخصیص زمین، تخصیص ارز و تأمین سرمایه. با وجود تدوین دستورالعمل‌ها و طراحی سامانه‌های متعدد، این موانع هنوز برای بخش خصوصی حل نشده‌اند. فعالان حوزه می‌گویند در بسیاری از استان‌ها، کارشناسان محلی با روند کار سامانه‌ها آشنا نیستند، زمین‌ها با معارض روبه‌رو هستند و دستگاه‌های اجرایی از استانداری‌ها تا فرمانداری‌ها همکاری لازم را ندارند.

از نگاه بخش خصوصی، سیاست فعلی ساتبا در هدایت متقاضیان به‌سوی سامانه‌های سه‌مگاواتی دولتی، به یکی از عوامل اصلی قفل‌شدن زمین‌های مناسب در استان‌ها تبدیل شده است. درنتیجه، سرمایه‌گذاران مستقل ناچارند زمین‌هایی دورافتاده، بدون زیرساخت و در فاصله زیاد از شبکه انتخاب کنند؛ مسیری که هزینه انتقال و اجرای پروژه را به‌شدت افزایش می‌دهد. به باور فعالان این حوزه، اگر دولت می‌خواهد نقش تسهیلگر واقعی ایفا کند، باید از تصدی‌گری فاصله بگیرد؛ زمین‌های مناسب را در اختیار سرمایه‌گذاران مستقل بگذارد و وام‌های صندوق توسعه ملی را به‌جای پروژه‌های دولتی، با شرایط آسان‌تر در اختیار بخش خصوصی قرار دهد.

همچنین، ورود دولت به عرصه واردات تجهیزات و احداث نیروگاه‌های خورشیدی نیز با انتقادهایی همراه بوده است. درحالی‌که دولت مدعی است ورود مستقیم برای جبران کندی بخش خصوصی ضرورت دارد، فعالان این حوزه تأکید می‌کنند کندی توسعه در سال‌های گذشته نتیجه نبود مشوق‌ها، بی‌ثباتی مقررات و پیچیدگی بوروکراسی دولتی بوده است، نه کم‌کاری سرمایه‌گذاران.

در کنار این چالش‌ها، نگرانی‌هایی نیز درباره بازار بورس سبز وجود دارد. بخش خصوصی بیم آن دارد که با ورود دولت در نقش تنظیم‌گر، سقف قیمتی ایجاد شود یا ارزش واقعی گواهی‌های صرفه‌جویی کاهش یابد. مجموعه این عوامل باعث شده فعالان احساس کنند سهم واقعی‌شان از بازار انرژی‌های پاک در حال کوچک‌تر شدن است.

بسیاری از دست‌اندرکاران این صنعت معتقدند اگر قرار است سرمایه‌گذاران واقعاً تشویق شوند، باید میدان به بخش خصوصی سپرده شود؛ با شرایطی برابر میان بازیگران دولتی و غیردولتی. یکی از راه‌های تحقق این هدف، واگذاری بخشی از فرایند صدور مجوزها به انجمن‌های تخصصی است؛ اقدامی که می‌تواند علاوه‌بر تسریع روند کار، به شناسایی بهتر پیمانکاران و مشاوران توانمند و افزایش شفافیت کمک کند.

در چنین فضایی، نمایشگاه امسال فرصتی فراتر از یک رویداد صنعتی صرف به‌ حساب می‌آید؛ فرصتی برای گفت‌وگوهای صریح و واقعی میان دولت، بخش خصوصی و فعالان حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر. اگر نشست‌ها و برنامه‌های جانبی این رویداد بتوانند محلی برای طرح جدی مسائل و شنیده‌شدن صدای فعالان باشند، شاید آغاز فصل تازه‌ای از اصلاحات ساختاری در این صنعت رقم بخورد.

نمایشگاه‌ها زمانی معنا پیدا می‌کنند که از سطح نمایش فناوری فراتر روند و به محفل تعامل و هم‌فکری برای آینده انرژی کشور تبدیل شوند. اگر چنین گفت‌وگویی در فضایی برابر شکل گیرد، پانزدهمین نمایشگاه انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند نقطه‌عطفی در بلوغ و تعادل این صنعت باشد؛ جایی که مسیر رشد با رفع موانع و بازتعریف نقش‌ها، به پایداری نزدیک‌تر می‌شود.