«شهرزاد فتاحی»، راهنمای تخصصی پرنده‌نگری، یکی از اجراکننده‌های این چالش در ایران است. او به «پیام ما» می‌گوید: «هر شهروندی می‌تواند به‌عنوان پژوهشگر عمل کند و نیازی به گذراندن دوره تحصیلی به‌خصوصی ندارد. کافی است زمانی که به طبیعت می‌روید، عکس‌هایی از گونه‌های مختلف وحشی بگیرید و آنها را در سایت آی‌نچرالیست بارگذاری کنید.»

به‌گفته فتاحی، چالش طبیعت آسیا دو مرحله دارد: «مرحله اول از ۱۱ تا ۱۴ مهرماه بود که در آن از شما خواسته می‌شد به طبیعت بروید، مشاهده کنید، عکس بگیرید و آنها را در سایت بارگذاری کنید. مرحله دوم از ۱۵ تا ۲۰ مهرماه بود که در آن می‌توانید عکس‌هایی را که دیگران به اشتراک گذاشته‌اند، شناسایی کنید. البته اگر در چند روز ابتدایی نتوانسته باشید عکسی بارگذاری کنید، فرصت داشتید تا پایان ۲۰ مهرماه این کار را انجام دهید.»

 او معتقد است این فرایند برای افراد هیجان‌انگیز خواهد بود؛ زیرا با هر بار بازدید از سایت، با گونه‌های جدیدی آشنا می‌شوند: «همچنین، اگر عکسی گرفته‌اید و نمی‌دانید چیست، افراد دیگر می‌توانند آن را شناسایی کنند و شما با گونه‌های جدید آشنا می‌شوید. آی‌نچرالیست یک پلتفرم جهانی است که طبیعت تمام دنیا را گرد هم آورده و افراد می‌توانند در آن تبادل‌نظر و تعامل داشته باشند.»

فتاحی می‌گوید در توضیح بستر سایت آی‌نچرالیست می‌گوید: «این سایت که نرم‌افزار آن نیز وجود دارد، تنها به ثبت یک گونه خاص محدود نیست و پروانه‌ها، گیاهان، حشرات، قارچ‌ها، پرندگان و هر چیزی را که مشاهده می‌کنید، شامل می‌شود. شما می‌توانید صداها را ضبط کنید، از گونه‌ها عکس بگیرید و آنها را بارگذاری کنید. کارشناسان نیز برای شناسایی گونه‌ها به شما کمک می‌کنند.»

از هزارپله تا باغ گیاهشناسی

در سال گذشته، فتاحی به‌عنوان اولین سازمان‌دهنده در این چالش شرکت کرد، اما استقبال خیلی زیادی از این چالش نشد. امسال اما حضور افراد بیشتر بود و همین‌طور حمایت بیشتری از طرف برگزارکنندگان این چالش دریافت کرد: «آنها ما را دعوت کردند تا دوباره به‌عنوان برگزارکننده شرکت کنیم. جلسات آنلاین و راهنمایی‌های متعددی برای ما برگزار کردند تا اگر سؤالی داشتیم، پاسخگو باشند. نحوه شناسایی‌ها را در چند جلسه مختلف برای ما توضیح دادند. مثلاً یک جلسه مخصوص پروانه‌ها، یک جلسه برای حشرات و یک جلسه برای گیاهان برگزار کردند تا به‌طور دقیق‌تری به پایش بپردازیم و اطلاعات خود را ثبت کنیم.»

 او می‌گوید: «امسال برای دومین بار به‌عنوان همکار مشارکتی از ایران در رویداد بین‌المللی چالش طبیعت آسیا حضور داشتم. هدف اصلی من در این مشارکت، آشنا کردن افراد بیشتری با این رویداد و تشویق آنان به ثبت مشاهدات طبیعی‌شان در پلتفرم جهانی iNaturalist بود. با وجود تنوع بالای گونه‌های گیاهی و جانوری در قاره آسیا، داده‌های اندکی از کشورهای آسیایی در سایت‌های جهانی مانند آی‌نچرالیست ثبت شده است. این چالش، شهروندان را ترغیب می‌کند با دقت بیشتری به طبیعت اطراف خود نگاه کنند و گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری را ثبت کنند و در این رخداد علمی-شهروندی سهمی داشته باشند. امسال در مجموع شش هزار و ۷۲۰ نفر از قاره آسیا در این چالش شرکت کردند که تعدادی از آنها نیز از ایران بودند. آمار نهایی شرکت‌کنندگان ایرانی هنوز منتشر نشده است».

او درباره مشارکت خود در این چالش در سال جاری می‌گوید: «اولین برنامه ما در تاریخ ۲۰ شهریورماه در باغ ملی گیاهشناسی در تهران برگزار شد. در این برنامه، ضمن اجرای فعالیت پرنده‌نگری، شرکت‌کنندگان با چالش طبیعت آسیا آشنا شدند و نحوه ثبت مشاهدات در آی‌نچرالیست به‌صورت عملی آموزش داده شد. دومین برنامه نیز در تاریخ ۱۱ مهرماه در پارک جنگلی هزارپله آمل برگزار شد. بیش از ۲۰ نفر از علاقه‌مندان طبیعت، با وجود مسیر طولانی و ساعت اولیه صبح، با اشتیاق در این کلاس شرکت کردند. در این جلسه، اصول کار با آی‌نچرالیست و روش‌های عکاسی و ثبت دقیق داده‌های تنوع‌زیستی آموزش داده شد. برای بچه‌ها، به‌ویژه نوجوانانی که تازه به این فعالیت‌ها پیوسته بودند، این کار بسیار جذاب شده بود. یکی از نوجوانان ۱۲ساله به‌طور مداوم از طریق واتساپ با من در تماس بود و با اشتیاق از پایش‌های خود تعریف می‌کرد».

فتاحی ادامه می‌دهد: «پس از برگزاری کلاس، یک تور پیاده‌روی در طبیعت پارک جنگلی هزارپله به‌منظور پایش و ثبت گونه‌ها با حضور شرکت‌کنندگان برگزار و در این پایش، گونه‌های شاخص مختلفی مشاهده و ثبت شد. از جمله گونه‌های گیاهی درختی می‌توان به انجیلی، خرمندی، بلند مازو، ممرز، آزاد و راش اشاره کرد. همچنین، گونه‌های گیاهی علفی شامل کوله خاس، فرفیون جنگلی، بشقابی جنگلی، کیسه چوپان پیکانی و ریحانک نیز در این منطقه شناسایی شد. در بخش حیات‌وحش، پرندگانی نظیر دارکوب سیاه، جیجاق، کمرکُلی جنگلی، چرخ‌ریسک دم‌دراز، دارکوب خالدار بزرگ، سینه‌سرخ اروپایی و چرخ‌ریسک پس‌سر سفید به‌همراه الیکایی مشاهده شدند. همچنین در این پایش، لارو حشره شب‌تاب و انواع قارچ‌ها مانند «Xylaria polymorpha» ،«Amanita fulva» ،«Dacrymyces» و «Ganoderma lucidum» نیز ثبت شد».

چهارمین برنامه چالش طبیعت آسیا در روز سوم، یعنی ۱۳ مهرماه، در باغ ملی گیاهشناسی تهران اجرا شد: «در این برنامه، گونه‌های جالب‌توجهی از جمله عقاب ماهیگیر، سارگپه جنگلی، مگس‌گیر راه‌راه، طوطی طوق‌صورتی و مگس‌گیر سینه‌سرخ مشاهده و ثبت شدند. همچنین، پستاندارانی مانند سنجاب ایرانی و گونه‌هایی از پروانه‌ها نظیر «Pieris brassicae» ،«Carcharodus alceae» و «Argynnis Pandora» نیز در فهرست مشاهدات قرار گرفت. رکورد عقاب ماهی‌خوار بسیار جالب بود، به‌ویژه اینکه این عقاب با یک ماهی در پنجه‌هایش دیده شد. گزارش‌هایی که از این پرنده داریم، بیشتر مربوط به جنوب و شمال ایران است و این چالش به ما این فرصت را داد تا عقاب ماهی‌خوار را که در مسیر مهاجرت بود، در تهران ثبت کنیم».

داده‌ها، توزیع گونه‌ها را نشان می‌دهد

فتاحی اضافه می‌کند: «ممکن است سؤال شود که چرا باید درختی که همه آن را دیده‌اند و شناسایی شده است، دوباره ثبت کنیم. اما باید توجه کنیم معرفی این گونه‌ها به دنیا اهمیت دارد. وقتی افراد مختلف از نقاط مختلف گزارش می‌دهند، نشان می‌دهد این گونه‌ها ممکن است در چندین مکان متفاوت رشد کنند و اطلاعات جمع‌آوری‌شده می‌تواند پراکنش و تنوع آنها را نشان دهد. این داده‌ها به ما کمک می‌کند تا بهتر بفهمیم این گونه‌ها در چه جاهایی وجود دارند و چگونه می‌توان آنها را حفظ کرد».

او معتقد است این فعالیت‌ها برای حفظ محیط‌زیست و طبیعت ایران بسیار ضروری است. «بسیاری از گونه‌های کوچک و معمولی ممکن است نادیده گرفته شوند، اما هر شهروند عادی با یک گوشی همراه می‌تواند از آنها عکس بگیرد و اطلاعات ارزشمندی جمع‌آوری کند. این فعالیت‌ها به افرادی که به طبیعت علاقه دارند، هدف مشخصی می‌دهد؛ بیشتر به طبیعت بروند، گونه‌های بیشتری ببینند و اطلاعات بیشتری ثبت کنند».

فتاحی ادامه می‌دهد: «این چالش‌ها فرصتی عالی برای تمام علاقه‌مندان به طبیعت فراهم می‌کنند، به‌ویژه کسانی که نگران انقراض و نابودی گونه‌ها هستند. ما می‌توانیم از این داده‌ها استفاده کنیم و طبیعت ایران را به دنیا معرفی کنیم. من چند سال پیش عکسی از یک گیاه خاص در خوزستان گرفتم و بعدها دانشجویی از طریق آی‌نچرالیست با من تماس گرفت تا درباره آن گیاه تحقیق کند. این فعالیت‌ها می‌تواند به توریسم در ایران کمک کند و افراد را به‌خاطر گونه‌های خاص به کشور ما جذب کند».